वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

द्वितीयोंऽशः २४९
कारणतावच्छेदकत्वं कारणत्वं भवचक्रात्मकस्पन्दं प्रति स्वीकार्यम् । तेन जनन-
मरणादिक्लेशमयसंसारजनकत्वाद्विषं शक्तिः । तद्विनिर्मोकादमृतं शिवः । तदुभयस्य
वाच्यस्य वाचके ये अक्षरे वक्ष्यमाणरीत्या हकाराकाररूपे, ताभ्यां व्यस्ताभ्यां
तदुभयसमावेशरूपकामकलाक्षरेण चास्य चलतासंस्थितस्य नश्वरतायुक्तस्य जगतः,
प्रकृतत्वान्मन्त्रराजस्य च सम्यक्परिणामपरिणामिभावेन युक्तेः संबन्धादेषां१ विद्या
विश्वरूपिणी कथिता, एकाकारेणोत्पन्नयोरभेदादिति२ शिवशक्तिसामरस्यरूपस्य
पराशक्तिजगदम्बादिपदवाच्यस्य कारणस्य कार्याभ्यां विश्वविद्याभ्यामभेदं सूचयं-
स्त्रयाणामभेदमुपसंहरति तेषामित्यादिनेति तदर्थः । अस्मिन् पक्षे योगिन्यादिभिर्भावित
इति शेषपूरणेनोपक्रमश्लोकार्थो वर्णनीयः । भावार्थस्वरूपं तु शिवशक्तिसमायोग-
जन्यत्वादिकमात्रम्, न पुनर्योगिन्यादेर्जनककोटौ निवेशः । अक्षरार्थत्वं च तादृशाक्षर-
द्वयजन्यत्वादेवेति दिक् । अत्रेदमवधेयम् — इयं सृष्टिः परब्रह्मपरिणाम इति पूर्वमुक्तम्,
सा च सृष्टिर्द्विधा, अर्थमयी शब्दमयी चेति । चक्रमयी देहमयी चेति सृष्टिद्वयं तु
बालक्रीडनकार्थं स्थूलगृहसमानाकारत्वेन सूक्ष्मगृहनिर्माणतुल्यमर्थसृष्टावेवान्तर्गतम्, न
पुनरत्यन्तं भिद्यते । सा च द्विविधापि सृष्टिः समकालीनोत्पत्तिका समकालीना-
भिवृद्धि-शालिनी च, यथा बीजादङ्कुरतच्छाया । तत्र च छायादर्शनेन वृक्षानुमिति-
रनुभवसिद्धा । स च छायायां वृक्षसमानाकारत्वं वृक्षाविनाभावं च विना अनुपपन्नेति
तद्द्वयमपि तत्र कल्प्यम् । प्रत्यक्षसंवादविषयश्च तद्वच्छब्दः सर्वो ऽप्यर्थाविनाभूतः,
अर्थज्ञानजनकज्ञानविषयत्वात् 'वागर्थाविव संपृक्तौ' इत्याद्यभियुक्तोक्तेश्च । तथार्थ-
समानाकारो ऽपि । तथा हि—यावन्तः शब्दे ऽवयवास्तावन्त एवार्थे तज्ज्ञाने
चाभ्युपेयाः । 'चैत्रस्तण्डुलं पचति' इत्यत्र चैत्रपदं सुप्रत्ययस्तण्डुलपदमम्प्रत्ययः
पचिधातुस्तिप्रत्ययश्चेति षडवयवात्मकस्य शब्दसमूहस्य चैत्रः कर्तृत्वं तण्डुलः कर्मत्वं
तेजःसंयोगः कृतिश्चेति विशकलिताः षडर्थाः । तेषां च परस्परसमभिव्याहारस्य तु
परस्परसंबन्धविशेषोऽर्थः । तत्तत्पदार्थविशिष्टा भावनैव वाक्यार्थ इति मीमांसकाः ।
तत्तदितरव्यावृत्तिर्वाक्यार्थ इत्यपि केचित् । एवं तज्ज्ञानमपि षट् पदार्थांस्तत्संबन्धादींश्च
विषयीकुर्वत् तत्समानाकार भवति अन्यथा ज्ञानानां परस्परवैलक्षण्यानुपपत्तेः ।
अन्तःकरणपरिणामविशेषरूपे ज्ञाने तत्तदाकारत्वेन परिणतवकल्पनसंभवाच्च । अत
एव 'चैत्रस्तण्डुलं पचतीत्याकारकं ज्ञानम्' इत्येव सकलतान्त्रिकाणां निराकारवादिना-
मपि व्यवहारः । अनयोः सृष्ट्योर्ज्ञानजनकं तु मन एव । तच्च शब्द श्रोत्रेन्द्रियद्वारैव
गृह्णाति, अर्थं तु कञ्चन साक्षात् कञ्चन चक्षुरादिद्वारेति विशेषः । ते च द्वे अपि सृष्टी
स्थूलसूक्ष्मसूक्ष्मतरसूक्ष्मतमभेदात् प्रातिस्विकं चतुर्विधे । श्रोत्रमनसोस्त्वर्थान्तःपातित्वादेव
चातुर्विध्यम् । एवं च स्थूलश्रोत्रेण स्थूलशब्दश्रवणात् स्थूलार्थस्य स्थूलमनसा ज्ञानम्,
सूक्ष्मश्रोत्रेण सूक्ष्मशब्दश्रवणात् सूक्ष्मार्थस्य सूक्ष्ममनसा ज्ञानमित्यादि द्रष्टव्यम् ।