वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ८१
अयं भावः क्रमजन्मभिरुच्चरितप्रध्वंसिभिरयुगपत्कालैः सावयवैः पदैः वाक्यं,
क्रमजन्मभिरुच्चरितप्रध्वंसिभिरयुगपत्कालैः वर्णैश्च पदं नारब्धुं शक्यते इति पदाति-
रिक्तं वाक्यं वर्णातिरिक्तं पदं च नाम न किंचिदस्ति किन्तु नित्या वर्णास्तान्येव पदं
वाक्यं च। तदुक्तं शाबरभाष्ये 'गौरित्यत्र कः शब्दः गकारौकारविसर्जनीया इति
भगवानुपवर्ष' इति स्पष्टीकृतं चैतच्छ्लोकवार्तिके स्फोटवादे—
'विशिष्टक्रमव्यङ्ग्यैश्च नित्यैः सर्वगतैरपि । व्यतिरिक्तपदारम्भो वर्णमात्रोपपद्यते ॥
यावन्तो यादृशा ये च यदर्थप्रतिपादने ।
वर्णाः प्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तथैवावबोधकाः ॥' इति ।
यच्च 'गौरित्येकं पदम्' इति लौकिकानां व्यवहारः स च वर्णविषय एव एक-
मिति च एकार्थावच्छेदकत्वात् 'येनोच्चारितेनेति' भाष्यमपि वर्णानामेवार्थप्रत्याय-
कत्वात्तद्विषयमेव न च वर्णातिरिक्तं पदं वाक्यं नाम किंचित् । तदाहुर्भट्टपादाः ।
वर्णातिरिक्तः प्रतिषिध्यमानः पदेषु भङ्गं फलमादधाति ।
कार्याणि वाक्यावयवाश्रयाणि सत्यानि कर्तुं कृत एष यत्नः ॥ इति ।
अत्र न्यायरत्नाकरे पार्थसारथिमिश्राः 'स्फोटपक्षे हि निरवयवं वाक्यं निर-
वयवस्य वाक्यार्थस्य वाचकम् अवयवास्तु पदात्मका वर्णात्मकाश्च मृषा भूताः इति ।
ततश्च पदतदवयवाश्रितस्योहादेर्महावाक्यावयवान्तरवाक्यार्थप्रयाजाद्याश्रितप्रसङ्ग-
तन्त्रादेः कार्यस्य मृषात्वं स्यात् अतस्तत्सत्यतासिद्धयर्थं स्फोटवादनिराकरणं न
निष्फलमिति' इत्याहुः ॥ ७२ ॥
तात्पर्य यह है कि भिन्न-भिन्न काल में क्रम से उत्पन्न होने वाले तथा ध्वस्त होने वाले
वर्णों से पद तथा इसी प्रकार उत्पन्न होने वाले सावयवपदों से वाक्य बनाया नहीं जा सकता ।
अतः पद से अतिरिक्त वाक्य और वर्ण से अतिरिक्त पद नहीं है किन्तु वर्ण नित्य हैं और
वही पद तथा वाक्य हैं ।
भगवान् श्रीकुमारिल भट्ट ने भी कहा है कि—
'वर्ण के अतिरिक्त पद और वाक्यों की सत्ता नहीं है । पद और वाक्य तो सावयव हैं ।
अतः निरवयव वर्णों के ज्ञान के लिए ही पद और वाक्य का प्रपञ्च रचा है ॥ ७२ ॥
एवं मीमांसकमतेन वर्णातिरिक्तस्य पदस्य वाक्यस्य च मृषात्वमुक्त्वा वर्णाना-
मेव पदत्वं वाक्यत्वं चोपपादितम् । साम्प्रतं स्वमतेन वाक्यस्य सत्यत्वं वर्णपदयोश्च
मृषात्वं प्रतिपादयति—
किन्तु वैयाकरण इस मत को सिद्धान्त नहीं मानते । उनका कहना है कि—
पदे न वर्णा विद्यन्ते वर्णेष्ववयवा न च ।
वाक्यात्पदानामत्यन्तं प्रविवेको न कश्चन ॥ ७३ ॥
१. अन्योद्देशेनान्यदीयस्यापि सहानुष्ठानं प्रसङ्गः । यथा अग्नीषोमीये पशौ चोदकप्राप्तैरनुष्ठि-
तैः पश्वङ्गैः प्रयाजाद्यैः पशुतन्त्रमध्येऽनुष्ठितस्य पशुपुरोडाशस्योपकारः। उभयोद्देशेन सहानुष्ठानं
तन्त्रम् । यथाग्नेयाद्युद्देशेन सकृदेव प्रयाजानुष्ठानम्।
११ वा०