वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( १०४ ) वार्तिकपाठे-
संख्यानम् । १४४-ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च । १४५ यतश्चाध्वकालनिर्माणं तत्र पंचमी ।
१४६-तद्युक्तादध्वनः प्रथमासप्तम्यौ । १४७-कालात्सप्तमी च वक्तव्या । १४८-निमित्तप-
र्यायप्रयोगे सर्वासां प्रायदर्शनम् । १४९-अज्वारिसन्ताप्योरिति वाच्यम् । १५०-गुणकर्मणि
वेष्यते । १५१-शेषे विभाषा । १५२-कमेरनिषेधः । १५३-द्विषः शतुर्वा । १५४-
क्तस्येनविषयस्य कर्मण्युपसंख्यानम् । १५५-साध्वसाधुप्रयोगे च । १५६-निमित्तात्कर्म-
योगे । १५७-अर्हाणां कर्तृत्वेऽनर्हाणामकर्तृत्वे तद्वैपरीत्ये च । १५८-अप्रत्यादिभिरिति
वक्तव्यम् ।
समासप्रकरणम् ।
१५९-इवेन समासो विभक्त्यलोपश्च । १६०-समाहारे चायमिष्यते । १६१ गम्यादी-
नामुपसङ्ख्यानम् । १६२-अवरस्योपसंख्यानम् । १६३-अर्थेन नित्यसमासो विशे-
ष्यलिङ्गता चेति वक्तव्यम् । १६४--भयभीतभीतिभीभिरिति वक्तव्यम् । १६५-
गुणात्तरेण तरलोपश्चेति वक्तव्यम् । १६६-कृद्योगे षष्ठी समस्यत इति वाच्यम् ।
१६७-प्रतिपदविधाना षष्ठी न समस्यत इति वाच्यम् । १६८-एकविभक्तावषष्ठ्य-
न्तवचनम् । १६९-उत्तरपदेन परिमाणिना द्विगोः सिद्धये बहूनां तत्पुरुषस्यो-
पसंख्यानम् । १७०-सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः । १७१-द्वन्द्वतत्पुरुषयोरुत्तर-
पदे नित्यसमासवचनम् । १७२-अपरस्यार्धे पश्चभावो वाच्यः । १७३ श्रेण्यादिषु च्व्यर्थवचनं
कर्त्तव्यम् । १७४-शाकपार्थिवादीनां सिद्धये उत्तरपदलोपस्योपसंख्यानम् । १७५-ईषदगुण-
वचनेनेति वाच्यम् । १७६-नञो नलोपस्तिङि क्षेपे । १७७-कारिकाशब्दस्योपसंख्यानम् ।
१७८-च्व्यर्थ इति वाच्यम् । १७९-प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमा । १८०-अत्यादयः क्रान्ता-
द्यर्थे द्वितीया । १८१-अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीया । १८२-पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या ।
१८३-निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या । १८४-कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेधः । १८५-मह-
दात्त्वे वासकरविशिष्टेषूपसंख्यानं पुंवद्भावश्च । १८६-अष्टनः कपाले हविषि । १८७-गवि
च युक्ते । १८८-प्राक् शतादिति वक्तव्यम् । १८९-षष उत्वं दतृदशधासूत्तरपदादेः ष्टुत्वं
च धासु वेति वाच्यम् । १९०-द्विगुप्राप्तापन्नालम्पूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वाच्यः । १९१-
संख्यापूर्वं रात्रं क्लीबम् । १९२-सविशेषणस्य प्रतिषेधः । १९३-अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः
स्त्रियामिष्टः । १९४-आबन्तो वा । १९५-अनो नलोपश्च वा द्विगुः स्त्रियाम् । १९६-
पात्राद्यन्तस्य न । १९७-पुण्यसुदिनाभ्यामह्नः क्लीबतेष्टा । १९८-पथः संख्याव्ययादेः ।
१९९-सामान्ये नपुंसकम् । २००-प्रादिभ्यो धातुजस्य वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः । २०१
नञोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः । २०२-शसि बह्वल्पार्थस्य पुंवद्भावो वक्तव्यः ।
२०३-त्वतलोर्गुणवचनस्य । २०४ भस्याढे तद्धिते । २०५-ठक्छसोश्च । २०६-कुक्कु-
ट्यादीनामण्डादिषु । २०७-कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्ग्रहणम् । २०८-अमानिनीति वक्तव्यम् ।

समासप्रकरणम् । (१०५)
२०९-अगोवत्सहलेष्विति वाच्यम् । २१०-संख्यायास्तत्पुरुषस्य वाच्यः । २११-नेतुर्नक्षत्रे-
ऽवक्तव्यः । २१२-खुरखराभ्यां वा नस् । २१३-वेग्रौ वक्तव्यः । २१४ खयश्च । २१५-
गन्धस्येत्त्वे तदेकान्तग्रहणम् । २१६-ईयसो बहुव्रीहेर्नेति वाच्यम् । २१७-सर्वनामसंख्य-
योरुपसंख्यानम् । २१८-मिथोडनयोः समासे संख्यापूर्वम् । २१९-संख्याया अल्पीयस्याः ।
२२०-द्वन्द्वेऽपि । २२१-वा प्रियस्य । २२२-गङ्गादेः परा सप्तमी । २२३-जातिकालसु-
खादिभ्यः परा निष्ठा वाच्या । २२४-प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ । २२५-अनेकप्राप्ता-
वेकत्र नियमोऽनियमः शेषे । २२६-घ्यन्तादजाद्यदन्तं विप्रतिषेधेन । २२७-ऋतुनक्षत्राणां
समाक्षराणामानुपूर्व्येण । २२८-लघ्वक्षरं पूर्वम् । २२९-अभ्यर्हितञ्च । २३०-वर्णानामानुपूर्-
व्येण । २३१-भ्रातुर्ज्यायसः । २३२-श्येनोल्हुडीति वक्तव्यम् । २३३--फलसेनावनस्पति-
मृगशकुनिक्षुद्रजन्तुधान्यतृणानां बहुप्रकृतिरेव द्वन्द्व एकवदिति वाच्यम् । २३४-वायुशब्दप्रयोगे
प्रतिषेधः । २३५--विष्णौ न । २३६--विरूपाणामपि समानार्थानाम् । २३७--त्यदादीनां मिथः
सहोक्तौ यत्परं तच्छिष्यते । २३८--त्यदादितः शेषे पुन्नपुंसकतो लिङ्गवचनानि । २३९--अद्व-
न्द्वतत्पुरुषविशेषाणामिति वक्तव्यम् । २४०--अनेकशेषेष्विति वाच्यम् । २४१--अनृचब-
ह्वचावध्येतर्येव । २४२--अवर्णान्ताद्वा । २४३--कृष्णोदक्पाण्डुसंख्यापूर्वाया भूमेरजिष्यते ।
२४४--संख्याया नदीगोदावरीभ्याञ्च । २४५ त्र्युपाम्यां चतुरोऽजिष्यते । २४६--पत्यराजभ्यां
चेति वक्तव्यम् । २४७--स्वतिभ्यामेव । २४८--ब्राह्मणाच्छंसिन उपसंख्यानम् । २४९--
अञ्जस उपसंख्यानम् । २५०--पुंसानुजोजनुषान्ध इति च । २५१--पूरण इति वक्तव्यम् ।
२५२--हृद्युभ्यां च २५३--अन्तांच । २५४--अपो योनियन्मृत्सु । २५५-वाग्दिक्प-
श्यद्भयो युक्तिदण्डहरेषु । २५६--आमुष्यायणाऽमुष्यपुत्रिकाऽऽमुष्यकुलिकेति च । २५७--
देवानांप्रिय इति च मूर्खे । २५८--शेपपुच्छलाङ्गूलेषु शुनः । २५९--दिवश्च दासे । २६०-
विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यस्तत्पूर्वोत्तरपदग्रहणम् । २६१--कृञ्श्चा न । २६२--इके चरतावुपसंख्या-
नम् । २६३--निष्के चेति वाच्यम् । २६४--उत्तरपदस्य चेति वक्तव्यम् । २६५--इय-
ङुवङ्भाविनामव्ययानां च नेति वाच्यम् । २६६--अभ्रुकुंसादीनामिति वक्तव्यम् । २६७-
मातङ्मातृकमातृषु वा । २६८--अस्तोश्चेति वक्तव्यम् । २६९--धेनोर्भव्यायाम् । २७०-
लोकस्य पृणे । २७१--इत्येऽनभ्यासस्य । २७२--आष्ट्राम्पयोरिन्धे । २७३--गिलेऽगि-
लस्य । २७४--गलगिले च । २७५--उष्णमद्रयोः करणे । २७६--दक्षे चेति
वक्तव्यम् । २७७-त्रौ च । २७८-दिक्शब्देभ्यस्तीरस्य तारम्भावो वा । २७९--दुरो
दाशनाशदभध्येष्ूत्वमुत्तरपदादेः ष्टुत्वं च । २८०-अपील्वादीनामिति वाच्यम् । २८१-- शुनो
दन्तदंष्ट्राकर्णकुन्दवराहपुच्छपदेषु दीर्घो वाच्यः २८२-दूष्यच्चूष्यज्म्यामेव । २८३-इरिकादिभ्यः
प्रतिषेधो वक्तव्यः । २८४-गिरिनद्यादीनां वा । २८५-युवादेर्न । २८६-अतद्धित
इति वाच्यम् ॥

( १०६ ) वार्त्तिकपाठे-
तद्धितप्रकरणम् ।
२८७--पृथिव्या ञञौ । २८८--देवाद्यञौ । २८९--बहिषष्टिलोपो यञ् च । २९०--
ईकक् च । २९१--स्यान्नोऽकारः । २९२--भवार्थे तु लुग्वक्तव्यः । २९३--लोम्नोऽपत्येषु
बहुषु । २९४--गोरजादिप्रसङ्गे यत् । २९५--अभिकलिभ्यां ढग्वक्तव्यः । २९६--वृद्धस्य
च पूजायामिति वाच्यम् । २९७--यूनश्च कुत्सायां गोत्रसंज्ञेति वाच्यम् । २९८--व्यासवरुड-
निषादचण्डालबिम्बानां चेति वक्तव्यम् । २९९--चटकस्येति वाच्यम् । ३००--स्त्रियामपत्ये
लुग्वक्तव्यः । ३०१--राज्ञो जातावेवेति वाच्यम् । ३०२--वा हितनाम्न इति वाच्यम् । ३०३-
तक्षणोऽण उपसंख्यानम् । ३०४--परमप्रकृतेरेवायमिष्यते । ३०५--छागवृषयोरपि । ३०६--
त्यदादीनां फिञ् वा वाच्यः । ३०७--पूरोरण वक्तव्यः । ३०८--पाण्डोर्ड्यण् । ३०९-
कम्बोजादिभ्य इति वक्तव्यम् । ३१०--शकलकर्दमाभ्यामुपसंख्यानम् । ३११--नील्या अन् ।
३१२--पीतात्कन् । ३१३--हरिद्रामहारजनाभ्यामञ् । ३१४--अस्मिन्नर्थेऽण् डिद्वा वक्तव्यः ।
३१५--दोष उपसंख्यानम् । ३१६--शतरुद्राद्वंश्र्च । ३१७--तदस्मिन्वर्त्तते इति नवयज्ञादिभ्य
उपसंख्यानम् । ३१८--पूर्णमासादण् वक्तव्यः । ३१९--पितुर्भ्रातरि व्यत् । ३२०--मातु-
र्डुलच् । ३२१--मातृपितृभ्यां पितरि डामहच् । ३२२--मातरि षि

पसंख्यानम् = ब्रह्मवर्चसाद् उपसंख्यानम्)!
Very good catch! It is 'दुपसंख्यानम्'.

Line 19:
"४१४-तत्पचतीति द्रोणादण् च । ४१५-स्तोमे डविधिः । ४१६-यज्ञर्त्विग्भ्यां तत्कर्मार्हती-"
Wait: "यज्ञर्त्विग्भ्यां":
य - ज्ञ - र्त्वि - ग्भ्यां.
Yes!

Line 20:
"त्युपसंख्यानम् । ४१७-क्रोशशतयोजनशतयोरुपसंख्यानम् । ४१८-ततोऽभिगमनमर्हतीति"

Line 21:
"च वक्तव्यम् । ४१९-आहतप्रकरणे वारिजङ्गलस्थलकान्तारपूर्वादुपसंख्यानम् । ४२०-महा-"

Line 22:
"नाम्न्यादिभ्यः षष्ठ्यन्तेभ्य उपसंख्यानम् । ४२१-चातुर्मासाण्णो यज्ञे तत्र भव इत्यर्थे । ४२२"
Wait: "चातुर्मासाण्णो" -> चातुर्मासात् + णो = चातुर्मासाण्णो.
Then: "४२२" at the end.

Line 23:
"संज्ञायामण् । ४२३-अर्थाभ्यान्तु यथासंख्यं नेष्यते । ४२४-चूड

तान्नाद्यक्षरलोपश्च । ४४७-तावतिथेन गृह्णातीति कन् वक्तव्यो नित्यं च लुक् । ४४८--वटर्के-
भ्य इनिर्वाच्यः । ४४९--भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । संबन्धेऽस्तिविवक्षायां भव-
न्ति मतुबादयः। ४५०-विष्वगित्युत्तरपदलोपश्चाकृतसन्धेः । ४५१-वृत्तेश्च। ४५२-ज्योत्स्नादिभ्य
उपसंख्यानम् । ४५३--प्रकरणे खमुखकुञ्जेभ्य उपसंख्यानम् । ४५४--नगपांसुपाण्डुभ्यश्च ।
४५५-कच्छा ह्रस्वत्वं च । ४५६--अन्येभ्योऽपि दृश्यते । ४५७--अर्णसो लोपश्च ४५८
अन्येभ्योऽपि दृश्यते । ४५९--अन्येभ्योऽपि दृश्यते । ४६०--आमयस्योपसंख्यानं दीर्घश्च ।
४६१--शृङ्गवृन्दाभ्यामारकन् । ४६२--फलबर्हाभ्यामिनच् । ४६३--हृदयाच्चालुरन्यतरस्याम् ।
४६४--शीतोष्णतृप्रेभ्यस्तदसहने । ४६५--हिमाच्चेलुः । ४६६--बलादूलः । ४६७--वाता-
त्समूहे च । ४६८ तर्पवर्मरुद्भ्याम् । ४६९--कुत्सित इति वक्तव्यम् । ४७०-प्राण्यङ्गान्न ।
४७१--पिशाचाच्च । ४७२--बाहुरूपपूर्वपादद्वालात् । ४७३--सर्वादेश्व । ४७४--अर्थाच्चासन्नि-
हिते । ४७५-तदन्ताच्च । ४७६--सर्वोभयार्थाभ्यामेव । ४७७--समानस्य सभावो द्यश्चाहनि ।
४७८-पूर्वपूर्वतयोः पर उदारी च संवत्सरे । ४७९-इदम इश समसण् प्रत्ययश्च संवत्सरे ।
४८०-परस्मादेद्यव्यहनि । ४८१-इदमोऽश् द

विधिणत्वेषूपसर्गत्वं वाच्यम् । ९२४-आशिषि नाथ इति
Wait, in L1: "अन्तःशब्दस्याङ्‌किविधि..." - look at "स्याङ्‌किविधि":
Is that 'ङ्कि'?
In Panini: "अन्तःशब्दस्याङ्किविधिणत्वेषूपसर्गसंज्ञा वक्तव्या" (Vartika on उपसर्गाः क्रियायोगे or elsewhere: अन्तःशब्दस्याङ्किविधिणत्वेषूपसर्गसंज्ञा/उपसर्गत्वं).
Yes! "अन्तःशब्दस्याङ्किविधिणत्वेषूपसर्गत्वं वाच्यम् ।"

वाच्यम् । ९२५-सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः । ९२६-इर इत्संज्ञा वाच्या । ९२७-
Wait, ९२६: "इर इत्संज्ञा वाच्या ।"
९२७: "ऋदुपधेभ्यो लिटः कित्त्वं गुणात्पूर्वविप्रतिषेधेन ।"

ऋदुपधेभ्यो लिटः कित्त्वं गुणात्पूर्वविप्रतिषेधेन । ९२८-सुब्धातुष्ठिवुष्वष्कतीनां षत्वप्रतिषेधो
Wait, ९२८: "सुब्धातुष्ठिवुष्वष्कतीनां"
Wait, ष्ठिवु-ष्वष्कत...: "सुब्धातु

( ११० ) वार्त्तिकपाठ-
५९८—आगमेः क्षमायाम् । ५९९-शिक्षेर्जिज्ञासायाम् । ६००-हरतेर्गतताच्छील्ये । ६०१-
किरतेर्हर्षजीविकाकुलायकरणेष्विति वाच्यम् । ६०२-सुडपि हर्षादिष्वेव वक्तव्यः ।
६०३-आङि नुप्रच्छयोः । ६०४-शय उपालम्भे । ६०५-आङः प्रतिज्ञायामुपसंख्यानम् ।
६०६-ईहायामेव । ६०७-उपादेवपूजासङ्गतिकरणमित्रकरणपथिष्विति वाच्यम् । ६०८-वा
लिप्सायामिति वक्तव्यम् । ६०९-स्वाङ्गकर्मकाच्चेति वक्तव्यम् । ६१०-विदिप्रच्छिस्वरतीनामु-
पसंख्यानम् । ६११-अत्तिश्रुदृशिभ्यश्चेति वक्तव्यम् । ६१२-उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वेति वाच्यम् ।
६१३-ज्योतिरुद्गमन इति वाच्यम् । ६१४-स्वराद्यन्तोपसर्गादिति वक्तव्यम् । ६१५-अदेः
प्रतिषेधः । ६१६-घेट उपसंख्यानम् । ६१७-अनाचमिकमित्रमीनामिति वक्तव्यम् । ६१८
सकर्मकाणां प्रतिषेधो वक्तव्यः । ६१९-दुहिपच्योर्बहुलं सकर्मकयोरिति वाच्यम् । ६२०-सृ-
जियुज्योः श्यंस्तु । ६२१-सृजेः श्रद्धोपपन्ने कर्त्तर्येवेति वाच्यम् । ६२२-भूषाकर्मकिरादि-
सनां चान्यत्रात्मनेपदात् । ६२३-यक्चिणोः प्रतिषेधे हेतुमण्णिश्रिब्रूनामुपसंख्यानम् । ६२४--
णिश्रन्थिग्रन्थिब्रूनात्मनेपदाकर्मकाणामुपसंख्यानम् । ६२५-अत्यन्तापह्नवे लिङ्वक्तव्यः ।
६२६-यदायद्योरुपसंख्यानम् । ६२७-कामप्रवेदन इति वक्तव्यम् । ६२८-क्रियासमभिहारे
द्वे वाच्ये ।
कृदन्तप्रकरणम् ।
६२९-वसेस्तव्यत् कर्त्तरि णिच्च । ६३०-केलिमर उपसंख्यानम् । ६३१-निर्व्तीर्ण-
स्योपसंख्यानम् । ६३२-ण्यन्तमादीनामुपसंख्यानम् । ६३३-तकिशसिचतियतिजनिभ्यो
यद्वाच्यः । ६३४-हनो वा यद्वधश्च वक्तव्यः । ६३५-चरेराङि चागुरौ । ६३६-आङ्पू-
र्त्वादङ्गेः संज्ञायामुपसंख्यानम् । ६३७-समश्च बहुलम् । ६३८-छन्दसीति वक्तव्यम् ।
६३९-पाणौ सृजेर्ण्यद्वाच्यः । ६४०-समवपूर्वाच्च । ६४१-त्यजेश्च । ६४२-ण्यत्प्रकरणे
लपिदमिभ्यां चेति वक्तव्यम् । ६४३-क्रमेः कर्त्तर्यात्मनेपदविषयात्कृत इण्निषेधो वाच्यः ।
६४४-चरिचलिपिविदीनां वा द्वित्वमच्याक् चाभ्यासस्येति वक्तव्यम् । ६४५-हन्तेर्घत्वञ्च ।
६४६-पाटेर्णिलुक् चोक्च दीर्घश्चाभ्यासस्य । ६४७-नौ लिम्पेर्वाच्यः । ६४८-गवादिषु
विन्देः संज्ञायाम् । ६४९-तनोतेरुपसंख्यानम् । ६५०-नृतिखनिरञ्जिभ्य एव । ६५१-अस्य
केऽने च रञ्जेर्नलोपो वाच्यः । ६५२-शीलिकामिमक्ष्याचारिभ्यो णः । ६५३-ईक्षिक्षमि-
भ्यां च । ६५४-कविधौ सर्वत्र सम्प्रसारणिभ्यो डः । ६५५-आलस्यसुखाहरणयोरिति
वक्तव्यम् । ६५६-कप्रकरणे मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानम् । ६५७-शक्तिलाङ्गलाङ्कुशतो-
मरपट्टिघटघटीधनुषु ग्रहेरुपसंख्यानम् । ६५८-सूत्रे च धार्येऽर्थे । ६५९-हस्तिसूचकयोरिति
वक्तव्यम् । ६६०-पार्श्वादिषूपसंख्यानम् । ६६१-उत्तानादिषु कर्त्तृषु । ६६२-गिरौ डश्छ-
न्दसि । ६६३-कियत्तद्वहुषु कृञोऽज्विधानम् । ६६४-व्रीहिवत्सयोरिति वक्तव्यम् ।
६६५-घातशुनीतिलशर्षेष्वजघेटतुदजहातिभ्यः खश् उपसंख्यानम् । ६६६-स्तने धेटो नासिका-
यां ध्मश्चेति वाच्यम् ।

६६७-घटीखारीखरीषूपसंख्यानम् । ६६८-गमेः सुपि वाच्यः । ६६९-विहायसो विह
इति वाच्यम् । ६७०-खच् डिद्वा वाच्यः । ६७१-सर्वत्रपन्नयोरुपसंख्यानम् । ६७२-उरसो
लोपश्च । ६७३-सुदुरोरधिकरणे । ६७४-अन्यत्रापि दृश्यत इति वक्तव्यम् ६७५-डे च
विहायसो विहादेशो वक्तव्यः । ६७६-दारावाहानोऽणन्तस्य च टः संज्ञायाम् । ६७७-चारौ वा
६७८-कर्मणि समि च ६७९-राजव उपसंख्यानम् । ६८०-समानान्धयोश्चेति वाच्यम् ।
६८१-क्सोपि वाच्यः । ६८२-अग्रग्रामाभ्यां नयतेर्णो वाच्यः । ६८३-आशासः क्वावुप-
धाया इत्त्वं वाच्यम् । ६८४-गमादीनामिति वक्तव्यम् । ६८५-उङ्श्च गमादीनामिति वक्त-
व्यम् । ६८६-साधुकारिण्युपसंख्यानम् । ६८७-ब्रह्मणि वदः । ६८८-कुत्सितग्रहणं कर्त्त-
व्यम् ६८९-ऊर्णोतेर्णुवद्भावो वाच्यः । ६९०-दुग्वोर्दीर्घश्च । ६९१-पूञो विनाशे । ६९२-
सिनोतेर्गासकर्मकर्त्तृकस्य । ६९३-निष्ठादेशः षत्वस्वरप्रत्ययेडिधिषु सिद्धो वाच्यः । ६९४-
उत्फुल्लसंफुल्लयोरुपसंख्यानम् । ६९५-आदिकर्मणि निष्ठा वाच्या । ६९६ क्षीरहविषोः पाके ।
६९७-विस्मितप्रतिघातयोश्च । ६९८-दृशेश्च । ६९९-माङ्याक्रोश इति वाच्यम् । ७००
दंशेरश्छन्दस्युपसंख्यानम् । ७०१-शीङो वाच्यः । ७०२-भाषायां धातृकृसृगमिजनिनमिभ्यः ।
७०३-सासहिवावहिचाचलिपापतीनामुपसंख्यानम् । ७०४-क्वन्कन्नपि वाच्यः । ७०५-क्विव्
वचिप्रच्छ्शायतस्तुकटप्रुजुश्रीणां दीर्घोऽसम्प्रसारणं च ७०६-द्युतिगमिजुहोतीनां द्वे च । ७०७
जुहोतेर्दीर्घश्च । ७०८-ध्यायतेः सम्प्रसारणं च । ७०९-मितद्र्वादिभ्य उपसंख्यानम् । ७१०-
व्याधिमत्स्यबलेषु चेति वाच्यम् । ७११-दारजारौ कर्त्तरि णिलुक् च । ७१२-अपादाने
स्त्रियामुपसंख्यानं तदन्ताच वा ङीष् । ७१३-शु वायुवर्णनिवृत्तेषु । ७१४-मयादीनामुपसं-
ख्यानम् । ७१५-वशिरण्योरुपसंख्यानम् । ७१६-घञर्थे कविधानम् । ७१७-द्वित्वप्रकरणे
के कुञादीनामिति वक्तव्यम् । ७१८-श्रुयजीषिस्तुभ्यः करणे । ७१९-ऋल्वादिभ्यः क्तिन्नि-
ष्ठावद्वाच्यः । ७२०-ति च । ७२१-चायतेः क्तिनि चिभावो वाच्यः । ७२२-सम्पदादिभ्यः
क्विप् । ७२३-क्तिन्नपीष्यते । ७२४-अजेः क्यपि वीभावो नेति वाच्यम् । ७२५-परि-
चर्यापरिसर्यामृगयाटाट्यानामुपसंख्यानम् । ७२६-जागर्त्तेरकारो वा । ७२७-निष्ठायां सेट
इति वक्तव्यम् ७२८-तितुत्रेथ्वग्रहादीनामिति वाच्यम् । ७२९-घट्टिवन्दिविदिभ्यश्चेति वाच्यम् ।
७३०-इषेरनिच्छार्थस्य । ७३१-परेर्वा । ७३२-धात्वर्थनिर्देशे ण्वुल् वक्तव्यः । ७३३-
इक्शितपौ धातुनिर्देशे । ७३४-वर्णात्कारः । ७३५-रादिफः । ७३६-मत्वर्थाच्छः ।
७३७-इणजादिभ्यः । ७३८-इञ् वपादिभ्यः । ७३९-इक् कृष्यादिभ्यः । ७४०-
अवहाराधारावायानामुपसंख्यानम् । ७४१-खनेर्डर्डरेकेकवका वाच्याः । ७४२-निमिमी-
लियां खलचोरात्स्रनेति वाच्यम् । ७४३-कर्तृकर्मणोरिच्छ्यर्थयोरिति वाच्यम् । ७४४-भाषायां
शासियुधिदृशिशृधिमृषिभ्यो युज्वाच्यः । ७४५-स्वरत्यादेः श्युकः कितीति नित्यमिड्भावः
पूर्वविप्रतिषेधेन । ७४६-झलदाविति वाच्यम् ।

(११२) वार्त्तिकपाठे-
वैदिकप्रकरणम् ।
७४७-नमोङ्गिरोमनुषां वत्युपसंख्यानम् । ७४८-वृषण्वस्वश्वयोः । ७४९-उभयसंज्ञान्य-
पीति वक्तव्यम् । ७५०-षष्ठ्यर्थे चतुर्थीति वाच्यम् । ७५१-हिरण्य इति कक्तव्यम् ।
७५२-श्वेतवहादीनां डस्पदस्येति वक्तव्यम् । ७५३-छन्दसि परेच्छायां क्यच उपसंख्या-
नम् । ७५४-एरजधिकारे जवसौ छन्दसि वाच्यौ । ७५५-सिब्बहुलं णिद्वक्तव्यः ।
७५६-दशेरग्वक्तव्यः । ७५७-मुद्गलाच्छन्दसि लिच्च । ७५८-गुग्गुलुमधुजतूपतयालूनामिति
वक्तव्यम् । ७५९ आविष्ठ्यस्योपसंख्यानं छन्दसि । ७६०-अक्षरसमूहे छन्दस उपसंख्यानम् ।
७६१-सम्शतोर्डिनिश्छन्दसि तदस्य परिमाणमित्यर्थे वाच्यः । ७६२-विंशतेश्चेति वाच्यम् ।
७६३-युष्मदस्मदोः सादृश्ये मतुब्वाच्यः । ७६४-छन्दोविन्प्रकरणेऽष्ट्रामेखलाद्वयोभयरुजा-
हृदयानां दीर्घश्चेति वक्तव्यम् । ७६५-छन्दसीवनिपौ च वक्तव्यौ । ७६६-छन्दसि वेति
वक्तव्यम् । ७६७-ऋचि त्रेरुत्तरपदादिलोपश्च च्छन्दसि । ७६८-रयेर्मतौ बहुलम् । एमन्ना-
दिषु छन्दसि पररूपं वक्तव्यम् । ७६९-हृदय्या उपसंख्यानम् । ७७०-

॥ श्रीः ॥
अथ परिभाषापाठः ।
१ व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि संदेहादलक्षणम् ॥ २ यथोद्देशं संज्ञापरिभाषम् ॥
३ कार्यकालं संज्ञापरिभाषम् ॥ ४ अनेकान्ता अनुबन्धाः ॥ ५ एकान्ता अनुबन्धाः ॥
६ नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम् ॥ ७ नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम् ॥ ८ नानुबन्धकृतमसा-
रूप्यम् ॥ ९ उभयगतिरिह भवति ॥ १० कार्यमनुभवन् हि कार्यी निमित्ततया नाश्रीयते
११ यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते ॥ १२ निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति ॥
१३ यत्रानेकविधमान्तर्यं तत्र स्थानत आन्तर्यं बलीयाः ॥ १४ अर्थवद्ग्रहणे नानर्थ-
कस्य ( ग्रहणम् ) ॥ १५ गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसंप्रत्ययः ॥ १६ अनिन्समन्ग्रहणान्य-
र्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयोजयन्ति ॥ १७ एकयोगनिर्दिष्टानां सह वा प्रवृत्ति-
स्सह वा निवृत्तिः ॥ १८ एकयोगनिर्दिष्टानां कचिदेकदेशोप्यनुवर्तते ॥ १९ भाव्यमा-
नेन सवर्णानां ग्रहणं न ॥ २० भाव्यमानोऽप्युकारस्सवर्नान् गृह्णाति ॥ २१ वर्णाश्रये
नास्ति प्रत्ययलक्षणम् ॥ २२ उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ॥ २३ प्रत्ययग्रहणे
यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम् ॥ २४ प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः ॥ २५ उत्तरप-
दाधिकारे प्रत्ययग्रहणे न तदन्तग्रहणम् ॥ २६ स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने न ॥ २७ संज्ञा-
विधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति ॥ २८ कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् ॥ २९
पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च ॥ ३० व्यपदेशिवदेकस्मिन् ॥ ३१ ग्रहणवता प्रातिपदिकेन
तदन्तविधिर्नास्ति ॥ ३२ व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन ॥ ३३ यस्मिन्विधिरस्तदादावल्ग्रहणे ॥
३४ सर्वो द्वन्द्वो विभाषैकवद्भवति ॥ ३५ सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते ॥ ३६ प्रकृतिवदनु-
करणं भवति ॥ ३७ एकदेशविकृतमनन्यवत् ॥ ३८ पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं
बलीयः ॥ ३९ पुनः प्रसङ्गविज्ञानात्सिद्धम् ॥ ४० सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्बाधितमेव ॥
४१ विकरणेभ्यो नियमो बलीयान् ॥ ४२ परान्नित्यं बलवत् ॥ ४३ कृताऽकृतप्रसङ्गि नित्यम् ॥
४४ शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति ॥ ४५ शब्दान्तरस्याप्राप्नुवतः शब्दान्तरे प्राप्नुव-
तश्चानित्यत्वम् ॥ ४६ लक्षणान्तरेण प्राप्नुवन्विधिरनित्यः ॥ ४७ क्वचित्कृताकृतप्रसङ्गमात्रेणापि
नित्यता ॥ ४८ यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यम् ॥ ४९ यस्य च लक्ष-
णान्तरेण निमित्तं विहन्यते तदप्यनित्यम् ॥ ५० स्वरभिन्नस्य च प्राप्नुवन्विधिरनित्यः ॥
८

? No, it's न with ा?
Wait, let's look at नानर्थकेऽलोन्त्यविधिरनभ्यासविकारे:
The paribhasha is:
"नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारे" (Paribhashendushekhara 103: "नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिः", or "नानर्थकेऽलोन्त्यविधिरनभ्यासविकारे")!
YES! "नानर्थके"!
Let's look at the print:
Does it say नानर्थके or नार्थके?
Ah, look at the glyphs:
न ा न र ् थ क े!
Wait, is the second letter ा or न?
Look at: न then a vertical line ा, then र्थ?
Wait, if it is नार्थके, there is only one न.
Let's count:
After १०६:
न
ा (vertical stroke)
न (na!)
Wait, is there a न?
Look at: न ा then... wait, look closely at that character:
It has a top bar, a vertical line with a repha, and थ!
Wait, where is the second न?
Is

परिभाषापाठः । (११५)
दायप्रसिद्धिर्बलीयसी ॥ १०९ व्यवस्थितविभाषयापि कार्याणि क्रियन्ते ॥ ११० विधिनियम-
संभवे विधिरेव ज्यायान् ॥ १११ सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः ॥ ११२ प्रत्ययाप्रत्यययोः
प्रत्ययस्यैव ग्रहणम् ॥ ११३ सहचरितासहचरितयोस्सहचरितस्यैव ग्रहणम् ॥ ११४ श्रुता-
नुमितयोः श्रुतसम्बन्धो बलीयान् ॥ ११५ लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् ॥
॥ ११६ गामादाग्रहणेष्वविशेषः ॥ ११७ प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्तिः ॥ ११८ क्वचित्समु-
दायेऽपि ॥ ११९ अभेदका गुणाः ॥ १२० बाधकान्येव निपातनानि ॥ १२१ पर्जन्यव-
ल्लक्षणप्रवृत्तिः ॥ १२२ लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते ॥ १२३ निषेधाश्च बलीयांसः ॥ १२४
अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे ॥ १२५ योगविभागादिष्टसिद्धिः ॥ १२६ पर्यायशब्दानां
लाघवगौरवचर्चा नाद्रियते ॥ १२७ ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्र ॥ १२८ पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे ॥
१२९ एकस्या आकृतेश्चरितः प्रयोगो द्वितीयस्यास्तृतीयस्याश्च न भविष्यति ॥ १३० संप्र-
सारणं तदाश्रयं च कार्यं बलवत् ॥ १३१ क्वचिद्विकृतिः प्रकृतिं गृह्णाति ॥ १३२ औपदे-
शिकप्रायोगिकयोरौपदेशिकस्यैव ग्रहणम् ॥ १३३ शितपा शपाऽनुबन्धेन निर्दिष्टं यद्गुणेन
च ॥ यत्रैकाग्रहणं चैव पञ्चैतानि न यङ्लुकि ॥ १३४ पदगौरवाद्योगविभागो गरीयान् ॥
१३५ अर्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः ॥
इति परिभाषापाठः समाप्तः ।

शाकटायनप्रणीत उणादिसूत्रपाठः ।
१ कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उण् । २ छन्दसीणः । ३ दसनिजन्निचर्चिचटिभ्यो जुण् ।
४ किञ्जरयोः श्रिणः । ५ त्रो रश्च लः । ६ कृके वकः कश्च । ७ भृमृशीतृचरित्सरितनिधनिमिस्रि-
ज्भ्य उः । ८ अणश्च । ९ धान्ये नित् । १० शृस्वस्निहित्रप्यसिवसिहनिक्लिदिबन्धिमनि-
भ्यश्च । ११ स्यन्देः सम्प्रसारणं धश्च । १२ उन्देरिश्चादेः । १३ ईपेः किच्च । १४ स्कन्देः
सलोपश्च । १५ सृजेरसुम् च । १६ कृतेराद्यन्तविपर्ययश्च । १७ नावञ्चेः १८ फलिपाटिनमि-
मनिजनां गुक्पटिनाकिधतश्च । १९ वलेर्गुक्च । २० शः कित्सन्वच्च । २१ यो ढे च । २२
कुर्भ्रश्च । २३ पृभिदिव्यधिवृविधृभिभ्यः । २४ कृग्रोरुच्च । २५ अपद्नुमु

( ११८ ) उणादिसूत्रपाठे-
त्लोपश्च । ८८ के अ एरङ् चास्य । ८९ त्रो दुट् च । ९० दरिद्रातेर्यालोपश्च ।
९१ तृति शृध्योः कूः । ९२ ऋतेरम् च । ९३ अन्दूदम्भूजम्बूकफेल्दूकर्कन्धूदिधिषूः ।
९४ मृगोरुतिः । ९५ ग्रो मुट् च । ९६ दृपेरुलच् । ९७ इसृहियुषिभ्य
इतिः । ९८ ताडेर्णीलुक् च । ९९ शमेर्ढः । १०० कमेष्टः १०१ रमेर्वृद्धिश्च ।
१०२ शमेः खः । १०३ कणेष्ठः । १०४ कलस्तृपश्च । १०५ शपेर्वश्च ।
१०६ वृषादिभ्यश्चित् । १०७ मृजेट्टिलोपश्च । १०८ चुपेरच्चोपधायाः । १०९ शकिश-
म्योर्निन् । ११० लो गुग्घ्रस्वश्च । १११ जमन्ताड्डः । ११२ क्रादिभ्यः कित् । ११३ स्थाच-
तिमृजेरालञ्वलञ्जालीयचः । ११४ पतिचण्डिभ्यामालञ् । ११५ तमिव्रिशिविडिमृणिकुलिक-
पिपलिपङ्गिभ्यः कालन् । ११६ पतेरङ्गच्पक्षिणि । ११७ तरत्यादिभ्यश्च । ११८ बिदादिभ्यः
कित् । ११९ सुवृञोर्वृद्धिश्च । १२० गन्गम्योद्योः । १२१ छापूखडिभ्यः कित् । १२२ मृञः
किन्नुट् च । १२३ शृणातेर्ह्रस्वश्च । १२४ गण्शकुनौ । १२५ मुदिग्रोर्गणौ । १२६ अण्ड-
न्कूसुभ्रूजः । १२७ शूदृभ्सोऽडिः । १२८ दृणातेः घुग्घ्रस्वश्च । १२९ त्यजितनियजिभ्यो
डित् । १३० एतेस्तुट् च । १३१ सर्तेरटिः । १३२ लंघेनर्लोपश्च । १३३ पारयतेरजिः ।
१३४ प्रथः कित्सम्प्रसारणं च । १३५ भियः घुग्घ्रस्वश्च । १३६ । युध्यसिभ्यां म दिक् ।
१३७ अर्तिस्तुसुहुसृधुक्षिक्षुमायावापदिषिक्षीनीभ्यो मन् । १३८ जहातेः सन्वदालोपश्च ।
१३९ अवतेष्टिलोपश्च । १४० ग्रसेरा च । १४१ अविसिविसिशुषिभ्यः कित् । १४२ इषि-
युधीन्धिदसिस्थाधुसूभ्यो मक् । १४३ युजिरुचितिजां कुश्च । १४४ हन्तेर्हिं च । १४५
भियः षुग्वा । १४६ धर्मः । १४७ । ग्रीष्मः । १४८ प्रथेः ष्वन्सम्प्रसारणं च । १४९
अग्रपृषिलटिकणिखटिविशिभ्यः कन् । १५० दृशीभ्यां वण् । १५१ सर्वनिष्ठेश्वरिश्वल्बष्वशिव-
पद्मह्रेश्वश्वा अस्वतन्त्रे । १५२ शेवयद्दजिहाग्रीवाण्वमीघाः । १५३ कृगृशृदृभ्यो वः । १५४ क-
निन्युवृषितक्षिराजिधन्विद्युप्रतिदिवः । १५५ सध्यशूभ्यां तुट् च । १५६ नञि जहातेः ।
१५७ श्वन्नुक्षन्पूषन्प्लीहन्क्लेदन्स्नेहन्मूर्धन्मज्जन्नर्यमन्विश्वप्सन्परिजन्मातरिश्वन्मघवन्निति ॥ इत्युणा-
दिषु प्रथमः पादः ॥
१५८ कृहृभ्यामेणुः । १५९ हनिकुषिनीरमिकाशिभ्यः क्थन् । १६० अवे मूट्रनः । १६१
उषिकुषिगार्तिभ्यस्थन् । १६२ सर्तेर्णिन् । १६३ जृवृञ्भ्यामूथन् । १६४ पातुतुदिविचिरिचि-
सिचिभ्यस्थक् । १६५ अर्तेर्निरि । १६६ निशीथगोपीथावगथाः । १६७ गश्चोदि ।
१६८ समीणः । १६९ तिथपृष्ठगूथयूथप्रोथाः । १७० स्फायितञ्चिव्रिश्चिक्षिक्विपिक्षुदिसृपि-
तृपिदृपिवन्द्युन्दिश्वितिवृत्यजिनीपदिमदिमुदिखिदिच्छिदिभिदिमन्दिचन्दिदहिदसिदम्भिवसिवाशिशी-
ङ्बंहिसिसिधिशुभिभ्यो रक् ।

हृदक्षिम्याम्? Neither exists in Sanskrit!
Wait, what about "हृदक्षिभ्यामिनन्"?
In some manuscripts/editions, typos occur, or let's read the exact shapes of the glyphs on THIS page:
First glyph: 'दृ' (or 'हृ')
Second glyph: 'द' (or 'द्')
Third glyph: 'क्षि'
Fourth glyph: 'भ्या' or 'म्या'?
Look at the image very carefully:
First glyph: It starts with a vertical, goes right, then down, then curves in, with a bottom curl ृ. That is 'हृ'!
Wait, look at 'दृ': 'द' starts with a top bar, goes down, loops right, curves down.
Here, it starts from the top bar with a short vertical, then a horizontal, then... wait, look at 'ह' in 'जहातेर्हे' (line 8) or 'हुवः' (line 15). That is 'ह'.
Look at 'हृ' in line 11 (श्यास्त्याहृतृ...): it is 'ह' with 'ृ'.
Now look at the first character of 208:
It looks identical to 'दृ': curved back, tail with ृ: 'दृ'!
Then the second character: 'द'!
Third: 'क्षि'!
Fourth: 'भ्या'! Wait, look at the top bar: the top bar of 'भ' is broken in modern fonts

( १२० ) उणादिसूत्रपाठे-
संज्ञायाम् । २६९ मुवः कित् । २७० सहो धश्च । २७१ पिवतेस्तुक् । २७२ जनेरुसिः ।
२७३ मनेर्धश्छन्दसि । २७४ अर्तिपृवपियजितनिधनितपिभ्यो नित् २७५ एतेर्णिच्च । २७६
चक्षेः शिच्च । २७७ मुहेः किच्च । २७८ बहुलमन्यत्रापि । २७९ कृगॄशॄवृञ्प्रतिभ्यः ष्परच् ।
२८० नौ सदेः । इत्युणादिषु द्वितीयः पादः ॥ २ ॥
२८१ छित्वरछत्वरखीवरपीवरमीवरचीवरतीवरनीवरगह्वरकद्वरसंयदराः । २८२ इण्स्जिि-
दीङ्व्यिभ्यो नक् । २८३ फेनमीनौ । २८४ कृषेर्वर्णे । २८५ बन्धेस्त्रिविध्रुवी च । २८६
वाप्यत्रस्यज्यतिभ्यो नः । २८७ लक्षेरट् च । २८८ वनेरिञ्चोपधायाः । २८९ सिवेष्ट्रेर्यू च ।
२९० कॄवृञ्ज्सिद्रुपन्वनिस्वपिभ्यो नित्।२९१घेट इच्च । २९२ तृपिक्षिपिरसिभ्यः कित् । २९३
स्रुत्रो दीर्घश्च । २९४ रमेस्त च । २९५ रास्नासास्नास्थूणावीगाः । २९६ गादाभ्यामिष्णुच्।
२९७ कृत्यशूभ्यां क्स्नः । २९८ तिजेदीर्घश्च । २९९ श्लिषेरञ्चोपधायाः । ३०० यजिम-
निशुन्धिदसिजनिभ्यो युच् । ३०१ भुजिमृड्भ्यां युक्त्युक्तौ । ३०२ सर्तेरयुः । ३०३ पानी-
विषिभ्यः पः । ३०४ च्युवः किच्च । ३०५ स्तुवो दीर्घश्च । ३०६ सुशूभ्यां निच्च । ३०७
कुयुभ्यां च । ३०८ खष्पशिल्पशष्पवाष्परूपपर्पतल्पाः । ३०९ स्तनिह्विपुषिगदिमदिभ्यो
गेरित्नुच् । ३१० कृहनिभ्यां कृत्वुः । ३११ गमेः सन्वच्च । ३१२ दाभाभ्यां तुः । ३१३
वचेर्गश्च । ३१४ घेट इच्च । ३१५ सुवः कित् । ३१६ जहातेर्द्दन्तलोपश्च । ३१७
स्थो णुः । ३१८ अजिव्रीभ्यो निच्च । ३१९ विषेः किच्च । ३२० कृदाधाराञ्चिकलिभ्यः
कः ।३२१ सृवृभूशुषिमुषिभ्यः कक्कू ।३२२शुकवल्कोल्काः ।३२३ इण्भीकापाशल्यतिमर्चिभ्यः
कन् ।३२४ नौ हः । ३२५ नौ सदेर्डिच्च । ३२६ स्यमेरीट् च । ३२७ अजियुधुनीभ्यो
दीर्घश्च ।३२८ हियो रश्च लो वा । ३२९ शकेरुन्तोन्तोन्युनयः ।३३० मुवो झिच् । ३३१
कन्युक्षिपेश्च । ३३२ अनुङ् नदेश्च । ३३३ कृवृदारिभ्य उनन् । ३३४ त्रो रश्च लो वा ।
३३५ क्षुधिपिशिमिथिभ्यः कित् । ३३६ फलेर्गुक्च । ३३७ अशेर्लशश्च । ३३८
अर्जेर्णिलुक् च । ३३९ तृणाख्यायां चित् । ३४० अर्तेश्च । ३४१ अजियमिशीङ्-
भ्यश्च । ३४२ वृतृवदिहनिकमिकषिभ्यः सः । ३४३ प्लुवेरच्चोपधायाः । ३४४ मनेर्दीर्घश्च ।
३४५ अशोर्देवने । ३४६ स्नुव्रश्चिकृयुषिभ्यः कित् । ३४७ ऋषेर्जातौ । ३४८ उन्दिगु-
धिकुषिभ्यश्च । ३४९ गृधिपण्योर्दकौ च । ३५० अशोः सरः । ३५१ वसेश्च । ३५२ सम्पृ-
च्वाच्चित् । ३५३ क्रथूमदिभ्यः कित् । ३५४ पते रश्च लः । ३५५ तन्तृषिभ्यां क्सरन् ।
३५६ पीयुक्षणिभ्यां कालन्ह्रस्वः सम्प्रसारणं च । ३५७ कटिकुषिभ्यां काकुः । ३५८ सर्तेर्दु-
क्कच् । ३५९ कृतेर्वृद्धिश्च । ३६० पर्देर्नित्सम्प्रसारणमल्लोपश्च । ३६१ मुयुवचिभ्योन्द्युजागूज-

":
Could it be 'लि' + 'प्' + 'दू'? No, let's look at the letter between 'लि' and 'धू':
It is 'द्' and 'व'? Or 'द्' and 'ध'?
Wait, let's look at the image:
"३६६ हसिमृग्रिण्वामिदमिलिद्वधूविभ्यस्तन् ।" -> wait, look at 'द्व': it's 'द्' with 'व' or 'दू'?
Wait, look at line 4:
"३७० दुतनिभ्यां दीर्घश्च ।" -> look at 'दु': 'द' with 'ु'.
In line 5: "जेमूट् चौदात्तः ।" -> look at 'दू' in "जेमूट्": 'म' + 'ू'.
What does 'दू' look like? In line 20: "दीङो नुट् च": 'द' + 'ी' = दी.
Look at line 23: "दृदलिभ्यां": 'द' with 'ृ'.
Now look at line 3:
After 'लि', there is:
A letter that looks like 'द्' with something attached below: 'द्भू'? 'द्वा'? 'द्पू'?
Wait, in "हसिमृगणिवामिदमिलिपूधूर्वीभ्यस्तन्":
Could it be 'लि' 'पू' 'धू' 'र्वी

( १२२ ) उणादिसूत्रपाठे।
४६१ मन्थः । ४६२ पतस्थ च । ४६३ खजेराकः । ४६४ बलाकादयश्च । ४६५ पिनाका-
दयश्च । ४६६ कषिदूषिभ्यामीकन् ४६७ अनिहृषिभ्यां किच्च । ४६८ चङ्कणः कङ्कणश्च ४६९
शॄपॄवॄत्रां द्वे रुक्चाभ्यासस्य । ४६०* फर्फरीकादयश्च । ४६१ ईषेः किद्रुस्वश्च । ४६२ ऋजेश्च ।
४६३ सत्तेर्नुम् च । ४६४ मृडः कीकन्कंकणौ । ४६५ अलीकादयश्च। ४६६ कृवृभ्यामीषन् ।
४६७ शॄभ्यां किच्च । ४६८ अर्जेर्ऋज च । ४६९ अम्बरीषः । ४७० कृशृपृकटिपटिशौ-
टिभ्य ईरन् । ४७१ वशेः कित् । ४७२ करेश्मुट् च । ४७३ कृञ उञ्च । ४७४ घसेः
किच्च । ४७५ गभीरगम्भीरौ । ४७६ विपा विहा । ४७७ पच एलिमाच् । ४७८ शीङो
धुक्क्कूलक्वलञ्वालनः । ४७९ मृकणिभ्यामूकोकणौ । ४८० वलेरूकः । ४८१ उलूकाद-
यश्च । ४८२ शालिमण्डिभ्यामूकण् । ४८३ नियो मिः। ४८४ अत्तेर्लञ्च । ४८५ भुवः कित् ।
४८६ अश्नोते रश्च । ४८७ दल्मिः । ४८८ वीज्याञ्वारिभ्यो निः । ४८९ सृवृभ्यां
कित् । ४९० अङ्गेर्नलोपश्च । ४९१ वहिश्रिश्रुयुद्रुग्लाहात्वारिभ्यो नित् । ४९२ घृणिपृश्नि-
पार्ष्णिचूर्णिभूर्णि । ४९३ वृह्रभ्यां विन् । ४९४ जुहूस्तृजागृभ्यः किन् । ४९५ दिवो द्वे
दीर्घश्चाभ्यासस्य । ४९६ कृवृष्ट्विच्छविस्थचिकिकीदिवि । ४९७ पातेर्डतिः । ४९८ शकेर्क-
तिन् । ४९९ अमेरतिः । ५०० वहिवस्यर्तिभ्यश्चित् । ५०१ अग्रेः को वा । ५०२ हन्तेरह च ।
५०३ रमेर्नित् । ५०४ सूडः क्रिः । ५०५ अदिशदिभूशुभिभ्यः क्रिन् । ५०६ वङ्क्याद-
यश्च । ५०७ राशादिभ्यां त्रिप् । ५०८ अदेस्त्रिनिश्च । ५०९ पतेरत्रिन् । ५१० मृकणिभ्या-
मीचिः । ५११ श्रयतेश्चित् । ५१२ वेञो डिच्च । ५१३ ऋहनिभ्यामूषन् । ५१४ पुरः
कुषन् । ५१५ पृनहिकलिभ्य उषच् । ५१६ पीयेरूषन् । ५१७ मस्जेर्नुम् च । ५१८ गडेश्च ।
५१९ अत्तेरुरुः । ५२० कुटः किच्च । ५२१ शकादिभ्योऽटन् । ५२२ क्रकदिकडिकटि-
भ्योऽम्वच् ५२३ कदेर्णीत्पक्षिणि । ५२४ कलिकर्योरिमः । ५२५ कुणिपुल्योः किन्दच् ।
५२६ कुपेर्वा वश्च । ५२७ नौ षङ्गेर्यथिन् ५२८ उद्यतेश्चित् । ५२९ सत्तेर्णिञ्च । ५३०
खर्जिपिञ्जादिभ्य उरोलचौ । ५३१ कुवश्वट् दीर्घश्च । ५३२ समीणः । ५३३ सिधेरेरू च ।
५३४ शमेर्वन् । ५३५ उल्वादयश्च । ५३६ स्थः स्तोऽम्बजवकौ । ५३७ शाशपिभ्यां
ददनौ । ५३८ अब्दादयश्च । ५३९ वलिमलितनिभ्यः कयन् । ५४० वृद्दोः पुग्दुकौ च ।
५४१ मिपीभ्यां रुः । ५४२ जत्रादयश्च । ५४३ रुशातिभ्यां क्रन् । ५४४ जनिदाच्यु
सृघ्मदिषमिनिमिभृञ्भ्य इतन्वन्लण्क्निन्शकृस्थडटाटचः । ५४५ अन्येभ्योपि दृश्यन्ते । ५४६
कुसेरुम्भोमेदेताः । ५४७ सानसि वर्णसिपर्णसितण्डुलांकुशचपालेज्वलपल्लवलधिष्ण्यशल्याः ।
५४८ मूशक्यविम्यः कः । ५४९ माछाससिभ्यो यः । ५५० जनेर्यक् । ५५१ अध्यान-

दयश्च । ५५२ स्नामदिपद्यर्तिपृशकिभ्यो वनिप् । ५५३ शीड्कुशिरुहिजिक्षिसृधुभ्यः। कनिप्।
५५४ ध्याय्योः सम्प्रसारणञ्च । ५५५ अदेर्घ च । ५५६ ईर्द्दशदोस्तुद् च । ५५७ सर्व-
धातुभ्य इन् । ५५८ दृपिपिषिरुहिवृतिविदिछिदिकीर्त्तिभ्यश्च । ५५९ इगुपधात्कित् ५६० अमेः
सम्प्रसारणं च ५६१ क्रमितमिशातित्स्तम्भामत इच्च । ५६२ मनेरुच्च । ५६३ वर्णेर्वलिक्षिाहि-
रण्ये । ५६४ वसिवपियजिराजिव्रजिसिहनिवाशिवादिवारिभ्य इन् । ५६५ नहो भश्च ॥
५६६ कृषेर्वृद्धिश्च्छन्दसि । ५६७ श्रः शकुनौ । ५६८ कृञ उदीचां कारुषु । ५६९ जनिघ-
सिभ्यामिण् । ५७० अज्यतिभ्यां च ५७१ पादे च । ५७२ अशपणाय्यौरुडायलुकौ च ।
५७३ वातेर्डिच्च । ५७४ प्रे हरतेः कूपे । ५७५ नौ व्यो यलोपः पूर्वस्य च दीर्घः । ५७६
समानेरुयः स चोदात्तः। ५७७ आङि श्रीहनिभ्यां ह्रस्वश्च। ५७८ अच इः। ५७९ खनिकष्य-
ज्यसिवसिवनिसनिध्वनिग्रन्थिचलिभ्यश्च । ५८० वृतेश्छन्दसि। ५८१ भुजेः किच्च। ५८२ कॄगृशॄपृ-
कुटिभिदिछिदिभ्यश्च । ५८३ कुडिकम्प्योर्नलोपश्च । ५८४ सर्वधातुभ्यो मनिन् । ५८५ बृंहेर्नोच्च।
५८६ अशिशकिभ्यां छन्दसि । ५८७ दृमृधृस्तॄस्तृभ्य इमनिच् । ५८८ जनिमृड्भ्याममनिन्
५८९ वेञः सर्वत्र । ५९० नामन्सीमन् व्योमन् रोमन् लोमन् पाप्मन् धामन् । ५९१
मिथुने मनिः । ५९२ सातिभ्यां मनिन्मनिपौ । ५९३ हनिमशिभ्यां सिकन् । ५९४ कोर-
रन् । ५९५ गिर उडन्च् । ५९६ इन्देः कमिनँलोपश्च । ५९७ कायतेर्डिमिः । ५९८ सर्व-
धातुभ्यः ष्ट्रन् । ५९९ अस्रिजिगमिनमिहनिपिश्यशां वृद्धिश्च । ६०० दिवेर्युच्च । ६०१ उषि-
खनिभ्यां कित् । ६०२ सिविमुच्योष्ट्रेश्च च । ६०३ अमिचिमिदिशिसिभ्यः क्रः । ६०४
पुवो ह्रस्वश्च । ६०५ स्त्यायतेर्ड्रट् । ६०६ गुधृवीपचिवचियमिसदिक्षदिभ्यस्त्रः । ६०७ हुया-
माश्चमसिभ्यस्त्रन् । ६०८ गमेरा च । ६०९ दादिभ्यश्छन्दसि । ६१० भूवादिग्भ्यो
णित्रन् । ६११ चेर्वृत्ते । ६१२ अशित्रादिभ्य इत्रोत्रौ । ६१३ अमोर्द्धेषति चित् । ६१४
आः समिर्णिकषिभ्याम् । ६१५ चितेः कणः कश्च । ६१६ सूचेः स्मन् । ६१७ पातेर्डु-
म्सुन् । ६१८ रुचिभुजिभ्यां किष्यन् । ६१९ वसेस्तिः । ६२० सावसेः । ६२१ वौ तसेः ।
६२२ पदिप्रथिभ्यां नित् । ६२३ दृणासे ह्रस्वश्च । ६२४ कृतृकपिभ्यः कीटन् । ६२५
रुचिवचिकुचिकुटिभ्यः कितच्च । ६२६ कुटिकुषिभ्यां कमलन् । ६२७ कुषेलूंरच्च । ६२८
सर्वधातुभ्योऽसुन् । ६२९ रपेरत एच्च । ६३० अशोर्देवने युट् च । ६३१ उब्जेर्वले बलो-
पश्च । ६३२ श्वेः सम्प्रसारणं च । ६३३ श्रयतेः स्वाङ्गे शिरः किच्च । ६३४ अर्त्तेरुच्च ।
६३५ व्याधौ शुट् च । ६३६ उदके नुद् च । ६३७ इण आगसि । ६३८ रिचेर्धने विच्च।
६३९ चायतेरन्ने ह्रस्वश्च । ६४० वृङ्शीङ्भ्यां रूपस्वाङ्गयोः पुट् च । ६४१ सृरीभ्यां तुट्