वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

. Why would there be a य?
Wait, is युष् or युष् य?
Wait, what if the root is युष् and यस्?
No, the explanation says: युष् सौत्रो धातुः । युष्मद् । अस्मद् । त्वम् । अहम् ॥
Roots are युष् and अस्!
Wait, why does it look like that?
Wait, look at यु then ष्... wait, could it be युष्मदसिभ्यां?
Wait! Look between यु and सि:
Is it ONE compound character or TWO?
Wait! यु [space?] NO, यु then ष् with म?
Wait, in Devanagari, ष्म is written as ष् + म.
Look at ग्रीष्मः in line 32:
ग् री ष्म ः!
LOOK AT ग्रीष्मः in line 32!
How is ष्म written in ग्रीष्मः?
It is ष् with म inside/below!
Now look at line 17:
Does it look like ष्म?
NO! It does NOT look like ष्म!
Wait, look at भिष्मः / भीष्मः in line 31:
भी

च ॥ पृथिवी । पवन्नित्येके । पृथवी पृथिवी पृथ्वी इति शब्दार्णवः ॥ अश्रुप्रुषिलटिक-
निकटिविशिभ्यः कन् ॥ अश्वः । प्रुष स्नेहादौ । प्रुष्वः स्याद्धेतुसूर्ययोः । प्रुष्वो
जलकणिका । लट्वा पक्षिभेदः फलं च । कण्वं पापम् । बाहुलकादित्वे क्विब्वमपि । खट्वा ।
विश्वम् ॥ इण्शीभ्यां वन् ॥ एवो गन्ता । ये व एवा मरुतः । अन्तत्त्वे निपातोऽयम् ।
शेवं मित्राय वरुणाय ॥ सर्वनिघृष्वरिष्वलष्वशिवपद्महेष्व्वा अतन्त्रे ॥ अक-
र्त्तर्यर्थे निपात्यन्ते ॥ सृतमनेन विश्वमिति सर्वम् । निपूर्वाद्विषेर्गुणाभावोऽपि । निघृष्यतेऽनेन
निघृष्वः खुरः । रिष्वो हिंस्रः । लष्वो नर्तकः । लिष्व इत्यन्ये । तत्रोपधाया इत्वमपि । शेते-
ऽस्मिन् सर्वमिति शिवः शम्भुः । शीङो ह्रस्वत्वम् । पद्वो रथो भूलोकश्च । प्रह्वयते इति
प्रह्वः । ह्वञ आकारवकारलोपः । जहातेरालोपो वा । ईष्वेर्वन् । ईष्व आचार्यः । इष्व इत्यन्ये ।
अतन्त्रे किम् ? सर्ता । सारकः । बाहुलकाद् हसतेः ह्रस्वः ॥ शेवयद्वजिह्वाग्रीवाप्वा-
मीवाः ॥ शेवं इत्यन्तोदात्तार्थम् । यान्त्यनेन यह्वः ॥ ह्रस्वो हुगागमश्च । लिहन्त्यनया
जिह्वा । लकारस्य जः गुणाभावश्च । गिरन्त्यनया ग्रीवा । ईडागमश्च । आप्नोतीत्याप्वा वायुः ।
मीवा उदरकृमिः । वायुरित्यन्ये ॥ कृगृशृदृभ्यो वः ॥ कर्वः काम आखुश्च । गर्वः । शर्वः ।
दर्वा राक्षसः ॥ कनिन् युवृषितक्षिराजधन्वद्युप्रतिदिवः ॥ यौतीति युवा । वृषा
इन्द्रः । तक्षा । राजा । धन्वा मरुः । धन्व शरासनम् । द्युवा सूर्यः । प्रतिदीव्यन्त्यस्मिन्
प्रतिदिवा दिवसः ॥ सप्त्यष्टभ्यां तुट् च ॥ सप्त । अष्ट ॥ नञि जहातेः ॥ अहः ॥
श्वन्नुक्षन्पूषन्प्लीहन्क्लेदन्स्नेहन्मूर्धन्मज्जन्नर्यमन्विश्वप्सन्परिजन्मातरिश्वन्मघवन्निति ॥
एते त्रयोदश कनिन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ श्वयतीति श्वा । उक्षा । पूषा । प्लिह
गतौ । इकारस्य दीर्घत्वम् । प्लीहते इति प्लीहा कुक्षिव्याधिः ॥ क्लिदू आर्दीभावे । क्लिद्यति
क्लेदा चन्द्रः । स्निह्यतेर्गुणः-स्निह्यतीति स्नेहा सुहृच्चन्द्रश्च । मुह्यन्त्यस्मिन्नाहते मूर्धा मुहे-
रुपधाया दीर्घो धोऽन्तादेशो रमागमश्च । मज्यत्यस्थिषु मज्जा अस्थिसारः । अर्यपूर्वो
माङ्-अर्यमा । विश्वं प्साति विश्वप्सा अग्निः । परिजायते परिज्मा चन्द्रोऽभ्रिश्च, जनेरुप-
धालोपो मश्चान्तादेशः । मातरि अन्तरिक्षे श्वयतीति मातरिश्वा धातोरीकारलोपः । मह
पूजायाम्-हस्य घो बुगागमश्च मघवा इन्द्रः ॥
॥ इत्युणादिषु प्रथमः पादः ॥
अथोणादिषु द्वितीयः पादः ।
कृह्व्यामेणुः ॥ करेणुः । हरेणुर्गन्धद्रव्यम् ॥ हनिकुषिनीरविकारिभ्यः क्वथन् ॥
हथो विषण्णः । कुष्ठः । नीथो नेता । रथः । काष्ठम् ॥ अवे भृञः ॥ अवभृथः ॥
उषिकुषिगातिर्भ्यस्थन् ॥ ओष्ठः । कोष्ठम् । गाथा । अर्थः । बाहुलकात् शोथः ॥ सर्ते-
१ "इण्शीभ्याम्" इत्येव सिद्धे "शेव" इति व्यर्थमत आह-अन्तोदात्तेति ॥ इति प्रथमपादः ॥

The uploaded image appears to be completely blank (white) and contains no readable text or content to transcribe. Please upload a clear image of the page you would like transcribed.

" or "नंशुकः"?
Wait, look at the line 9: "पाकुक्रः" - wait, look at the letter between 'पा' and 'कः':
Wait, is it "पाकुकः" or "पाकुक्रः"?
Wait, "पचेः कः" means पच् gets क (पच् -> पाक्? or पच् -> क? if पच् becomes क, then क + उक = कुक?).
Wait! If पच् gets क-आदेश, then क + उक = कुक? No, पच् has 'प', so if च् gets क, then पक् + उक = पकुक?
Wait, if it's "पाकुक्रः" or "पाकुकः"?
Wait, why would it be "पाकुक्रः"? No, look at the letter:
It's प, then ा (पा), then क with ु (कु), then कः (कः)!
Wait, between कु and कः, is there anything?
Wait, look at line 9:
"पा कु कः" -> wait, is it "पाकुकः"?
Wait, look at the letter: it has a loop at the bottom left: wait, it looks like:
"पाकुक्रः"? No, look at line 10: "भीरुकः", line 11: "रमको", line 12: "धमकः", line 13: "वधकः", "कुहकः

An exact line-by-line transcription of the text into pure Devanagari Markdown:

णिँत् ॥ सार्थः समूहः ॥ जॄवृञ्भ्यामूथन् ॥ जरूथं मांसम् । वरूथॊ रथगुप्तौ ना ॥
पातॄतुदिवाचिरिचिसिचिभ्यस्थक् ॥ पीथो रविनृतं पीथम् । तीर्थं शास्त्राध्वरक्षेत्रोपा-
योपाध्यायमन्त्रिषु । अवतारर्षिजुष्टाम्भःस्त्रीरजःसु च विश्रुतमिति विश्वः । तुत्थोऽग्निः ।
उक्थं सामभेदः । रिक्थम् । बाहुलकादृचेरपि-रिक्थमुक्थं धनं वसु । सिक्तम् ॥ अ॒र्ते-
र्नि॑रि ॥ निर्ऋथं साम ॥ निशीथगोपीथावगथाः ॥ निशीथोऽर्धरात्रः रात्रिमात्रं च ।
गोपीथं तीर्थम् । अवगथः प्रातःस्नातः ॥ गश्छोदि ॥ उद्गीथः साम्नो भागविशेषः ॥ समीणः ॥
समिथो वह्निः संग्रामश्च ॥ तिथपृष्ठगूथयूथप्रोथाः ॥ तिजेर्लोपः । तिथोडनलः कामश्च ।
पृष्ठम् । गूथं विष्ठा । यूथं समूहः । प्रोथमस्त्री तुरङ्गास्ये प्रोथः प्रस्थित उच्यते ॥
स्फायितञ्चिवञ्चिशकिक्षिपिक्षुदिसृपितृपिदृपिवन्द्युन्दिभ्वितिवृत्र्यजिनीपदिमदिसुदिखि-
दिच्छिदिभिदिमन्दिचन्दिदहिदसिदम्भिवसिवाशिशीङ्ग्रसिसिधिशुभिभ्यो रक्॥ द्वात्रिं-
शद्भ्यो रक् स्यात् ॥ वलि यलोपः । स्फारम् । न्यङ्कादित्वात्कुत्वम् । तक्रम् ।
वक्रम् । शक्रः । क्षिप्रम् । क्षुद्रः । सृप्रश्चन्द्रः । तृप्रः पुरोडाशः । दृप्रो बल-
वान् । वन्द्रः पूजकः । उन्दी-उन्द्रो जलचरः । श्वित्रं कुष्ठम् । वृत्रो रिपौ घनौ ध्वान्ते
शैले चक्रे च दानवे । अजेर्वी-वीरः । नीरम् । पद्रो ग्रामः । मद्रो हर्षः देशभे-
दश्च । सुद्रा प्रत्ययकारिणी । खिद्रो रोगी दरिद्रश्च । छिद्रम् । भिद्रं वज्रम् । मन्द्रः ।
चन्द्रः । पचाद्यचि चन्दोऽपि । हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्रः । शशी चन्दो हिमद्युतिः । दहो-
ऽग्निः । दस्रः स्वर्वैद्यः । दस्रः समुद्रः स्वल्पं च । वसेः संप्रसारणे ॥ न रपरसृपिसृजिस्पृ-
शिसपृहिंसवनादीनाम् । ८।३।११० ॥ रेफपरस्य सकारस्य सृप्यादीनां सवनादीनां च
मूर्धन्यो न स्यात् ॥ पूर्वपदादिति प्राप्तः प्रतिषिध्यत इति वृत्तिभूयोऽभिप्राया । तेन शासिव-
सीति प्राप्तमपि न । उस्रो रश्मिः । उस्रा गौः । वाश्रो दिवसः । वाश्रं मन्दिरम् । शीरो-
जगरः । ह्रस्रो मूर्खः । सिध्रः साधुः । शुभ्रम् ॥ मुसेरक् बाहुलकात् । मुस्रमश्रु ॥ चकि-
रम्योरुच्चोपधायाः ॥ चुक्रमम्लद्रव्यम् । रुम्रोऽरुणः ॥ वौ कसेः ॥ विकुस्रश्चन्द्रः ॥
अमितम्योर्दीर्घश्च ॥ आम्रम् । ताम्रम् ॥ निन्देर्नलोपश्च ॥ निद्रा ॥ अर्देर्दी-
र्घश्च ॥ आर्द्रम् ॥ शुचेर्ह्रस्वश्च ॥ शुम्रः ॥ दुरीणो लोपश्च दुःखेनेयते प्राप्यते इति
दूरम् ॥ कृतेश्छः क्रू च ॥ कृच्छ्रम् । क्रूरः ॥ रोदेर्णिद्वुकू च ॥ रोदयतीति रुद्रः ॥
बहुलमन्यत्रापि संज्ञाछन्दसोः ॥ णिल्लुगित्थेव । वान्ति पर्णशुषो वातास्ततः पर्ण-
मुचोऽपरे । ततः पर्णरुहो वान्ति ततो देवः प्रवर्षति ॥ जोरी च ॥ जीरोऽणुः । ज्यश्रे-
त्येके ॥ सुसूधागृधिभ्यः क्रन् ॥ सुरः । सूरः । धीरः । गृध्रः ॥ शुसिचिमीनां
दीर्घश्च ॥ शुः सौत्रः । शूरः । सीरम् । चीरम् । मीरः समुद्रः ॥ वाचिन्धेः ॥ वीध्रं विम-
लम् ॥ वृधिवपिभ्यां रन् ॥ वर्ध्रं चर्म । वप्रः प्राकारः ॥ ऋजेन्द्राग्रवज्रविप्रकुब्रुख्रुब्र-
१ कृतेश्छ इति । ऊकारादेशेनैव सिद्धे क्रू आदेशविधानं प्रक्रियालाघवार्थम् ॥ इति द्वितीयपादः ॥

्)
4. वज्रो (from वज्)
5. विप्रः (from डुवप्)
Wait! Where are these words in the sūtra?
Wait! Look at the sūtra in L1:
Wait, why does L1 say:
"....खुरभद्रोग्रभेरभेलशुक्रशुक्लगौरवेरमालाः ॥ रन्नन्ता ऊनविंशतिः ॥"
Wait, where are ऋज्र, इन्द्र, अग्र, वज्र, विप्र, कुत्र, चुत्र in the sutra??
THEY ARE IN THE SŪTRA!
Wait, is L1 the continuation of a sūtra from the previous page (458)?
AHA!
Look at L1:
The text at the top of L1 is:
"...रखुरभद्रोग्रभेरभेलशुक्रशुक्लगौरवेरमालाः ॥ रन्नन्ता ऊनविंशतिः ॥ निपातना-"
Wait! Let's read the first few characters of L1 very carefully!
The characters are:
Look at the text:
"[...]रखुरभद्रोग्रभेरभेलशुक्रशुक्लगौरवेरमालाः"
Wait, how many words are there?
"ऊनविंशतिः" means 19 words!
Let's count:

1. ऋज्र
2. इन्द्र
3. अग्र
4. वज्र
5. विप्र
6. कु

' = 'द्बृ' or 'बृहन्'?
Ah: पृषत् + बृहत् + महत् + जगत् = पृषद्वृहन्महज्जगत् or पृषद्बृहन्महज्जगत्!
In the print: 'पृ' 'ष' 'द्' followed by 'बृ' or 'बृ' joined with 'द्':
It is 'द्बृ' (द with ब below it and ृ)!
Wait, look: 'पृषद्बृहन्महज्जगच्छतृवच्च'!
Yes, पृषत् + बृहत् -> पृषद्बृहत्!

Line 18:
पृषन्ति । बृहत् । महान् । गमेर्जगादेशः । जगत् ॥ संश्रुत्तृपद्नेहत् ॥ एते निपात्यन्ते ॥
Wait, look at "संश्रुत्तृपद्नेहत्":
Is it "संश्रुत्तृपद्नेहत्" or "संश्वत्तृपद्नेहत्" or "संश्चत्तृपद्नेहत्"?
Wait, look at line 19: "संचिनोतेः सुट् इकारलोपः । संश्रुत् कुहकः ।"
Ah, संचिनोतेः -> सं + चि + सुट् + अति = सं + स् + च् + अति -> संश्चत्?
WAIT!
Look at line 19:
"संचिनोतेः

(ध्मा)
5. म् (अम्)
6. श् (अश् -> श्या?)
7. अव् (-> वृ?)
8. तृ
In the sutra: ...ध्माम्यश्यावृतृभ्योऽनिः!
Look at the text:
Line 7 ends with: ...ध्- or ...थ-? It looks like थ- or ध्- (let's check धृ then थ- or ध्-). But look at ध्: ध without top line. Here it has a loop: could be थ- or ध्-.
And line 8 begins with:
म्यश्यावृतृभ्योऽनिः ॥
Wait, let's look at the letters in line 8:
First is म्य.
Second is श्या (it is श्या, not म्यङ्या!).
Wait, let's look at line 8:
म्य then श्या then वृ then तृ then भ्यो then ऽनिः then ॥ !
Wait, is there any ङ?
No! It's म्य then श्या then वृ then तृ!
Let me look closely:
म्य (letter 1)
श्या (letter 2: loop with tail, connected to `

वन्धेर्ब्रधिवुधौ च ॥ ब्रध्नः । बुध्नः ॥"
Line 5: "धापृवस्यज्यतिभ्यो नः ॥"
Line 6: "लक्षेरट् च ॥" (Line 7)
Line 9: "वनेरिरुवधायाः ॥" (वनेरिल्लोप उपधायाः / वनेरिरुपधायाः)
Line 9: "सिवेट्टेर्यू च ॥"
Line 10: "कृवृजॄसिद्रुपदद्विस्वपिभ्यो नित् ॥" (Line 10-11)
Line 12: "घेट इच्च ॥"
Line 13: "तृषिशुषिरसिभ्यः कित् ॥"
Line 14: "सुञो दीर्घश्च ॥"
Line 14: "रमेस्त च ॥"
Line 14-15: "रास्त्रासास्त्रास्थूणावीणाः ॥"
Line 16: "गादाभ्यामिष्णुच् ॥"
Line 16-17: "कृत्यशूभ्यां क्स्नः ॥"
Line 17: "तिजेर्दीर्घश्च ॥"
Line 17: "श्लिषेरक्षोपधायाः ॥"
Line 18: "यजिमनिगुन्धिदसिजनिभ्यो युच् ॥

स्तनिहृषिपुषिगदिमदिभ्यो णेरित्नुच् ॥ अयामन्तेति णेरयादेशः । स्तनयित्नुः ।
हर्षयित्नुः । पोषयित्नुः । गदयित्नुर्वावदूकः । मदयित्नुर्मदिरा ॥ कृहनिभ्यां क्त्नुः ॥ कृत्नुः
शिल्पी । हत्नुर्व्याधिः शस्त्रं च ॥ गमेः सम्बञ्च ॥ जिगन्त्वः ॥ दाभाभ्यां नुः ॥ दानु-
र्दाता । भानुः ॥ वचेर्गश्च ॥ वग्नुः ॥ धेट इच्च ॥ धयति सुतानिति धेनुः ॥ सुवः
कित् ॥ सूनुः पुत्रेऽनुजे रवौ ॥ जहातर्डेन्तलोपश्च ॥ जहुः ॥ स्थाणुः ॥ स्थाणुः
कीले स्थिरे हरे ॥ अजिवृरीभ्यो निच्च ॥ अजेर्वी । वेणुः । वर्णुर्नददेशभेदयोः । रेणु-
र्द्वयोः स्त्रियां धूलिः ॥ विषेः किच्च ॥ विष्णुः ॥ कृदाधाराचिकलिभ्यः कः ॥
बाहुलकान् कस्येत्सञ्ज्ञा । कर्को धवलघोटकः । दाको दाता । धाकोऽनड्वानाधारश्च । राका
पौर्णमासी । अर्कः । कल्कः पापाशये पापे दम्भे विट्किट्टयोरपि ॥ सृवृभूशुषिमु-
षिभ्यः कक् ॥ सृक उत्पलवातयोः । वृकः श्वापदकाकयोः । भूकं छिद्रम् । शुष्कः ।
मुष्कोऽण्डम् ॥ शुकवल्कोल्काः ॥ शुमेरन्त्यलोपः । शुकः । वल्कं वल्कलमस्त्रियाम् ॥
उष दाहे । पस्य लः । उल्का ॥ इण्भीकापाशल्यतिमर्चिभ्यः कन् ॥ एके मुख्या-
न्येकेवलाः । भेको मण्डूकमेषयोरिति विश्वमेदिन्यौ । काकः । पाकः शिशुः । शल्कं शकलम् ।
अत्कः पथिकः शरीरावयवश्च । मर्कः शरीरवायुः ॥ नौ हः ॥ जहातेः कन् स्यान्नौ ॥ निहाका
गोधिका ॥ नौ सदेर्डिच्च ॥ निष्कोऽस्त्री हेम्नि तत्पले ॥ स्यमेरीट् च ॥ स्यमीको
वल्मीकः वृक्षभेदश्च । इट् ह्रस्व इति केचित् । स्यमिकः ॥ अजियुधुनीभ्यो दीर्घश्च ॥
वीकः स्याद्वातपक्षिणोः । यूका । धूको वायुः । नीको वृक्षविशेषः ॥ हियो रश्च लो वा ॥
ह्रीका ह्लीका त्रपा मता ॥ शकेरुन्नोन्तोन्युनयः ॥ उन उन्त उन्ति उनि एते चत्वारः
स्युः ॥ शकुनः । शकुन्तः । शकुन्तिः । शकुनिः ॥ भुवो झिच् ॥ भवन्तिर्वर्तमान-
कालः । बाहुलकादवेश्च । अवन्तिः । वदेर्वदन्तिः । किंवदन्ती जनश्रुतिः ॥ कन्युच्
क्षिपेश्च ॥ चाद्भुवः । क्षिपण्युर्वसन्त इत्युज्ज्वलदत्तः । भुवन्युः स्वामिसूर्ययोः ॥ अनुङ्-
नदेश्च ॥ चात्क्षिपेः । नदनुर्मेघः । क्षिपणुर्वातः ॥ कृवृदारिभ्य उनन् ॥ करुणो वृक्ष-
भेदः स्यात्करुणा च कृपा मता । वरुणः । दारुणम् ॥ त्रो रश्च लो वा ॥ तरुणस्तलुनो
युवा ॥ क्षुधिपिशिमिथिभ्यः कित् ॥ क्षुधुनो म्लेच्छजातिः । पिशुनः । मिथुनम् ॥
फलेर्गुक् च ॥ फल्गुनः पार्थः । प्रज्ञाद्यण् । फाल्गुनः ॥ अशेलशश्च ॥ लशुनम् ॥
अर्जेर्णिलुक् च ॥ अर्जुनः ॥ तृणाख्यायां चित् ॥ चित्त्वादन्तोदात्तः । अर्जुनं
तृणम् ॥ अतेश्च ॥ अरुणः ॥ अजियमिशीङ्भ्यश्च ॥ वयुनं देवमन्दिरम् । यमुना ।
शयुनोऽजगरः ॥ वृतृवदिहनिकमिकषिभ्यः सः ॥ वर्षम् । तर्षः प्लवसमुद्रयोः ।
वत्सः । वत्सम् वक्षः । हंसः । कंसोऽस्त्री पानभाजनम् । कक्षं नक्षत्रम् ॥ प्लुषेरखोप-
१ दाकेत्यादौ “केऽण” इति ह्रस्वो न “न कपि” इति साहचर्येण तद्धितस्यैव कस्य तत्र ग्रहणात् ॥
इति तृतीयपादः ॥

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में सटीक लिप्यन्तरण है:

( ४६४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
धायाः ॥ वृक्षः ॥ मनेर्दीर्घश्च ॥ मांसम् । अशेर्देवने ॥ अक्षः ॥ स्नुव्रश्चिकृत्य-
षिभ्यः कित् ॥ स्नुषा । वृक्षः । ऋक्षमृदकम् । ऋक्षं नक्षत्रम् । ऋषेर्जातौ ॥ ऋक्षोऽद्रि-
भेदे भल्लूके इति च ॥ उन्दिगुथिकुषिभ्यश्च ॥ उत्सः प्रस्स्रवणम् । गुत्सः स्तबकः ।
कुक्षौ जठरम् ॥ गृधिपप्योर्डैको च ॥ गृत्सः कामदेवः । पक्षः ॥ अशेः सरः ॥
अक्षरम् ॥ वसेश्च ॥ वत्सरः ॥ संपूर्वाच्चित् ॥ संवत्सरः ॥ कृधूमदिभ्यः कित् ॥ बाहु-
लकान्न षत्वम् । क्रुसरः स्यात्तिलौदनन् । धूसरः । मत्सरः । मत्सरा मक्षिका ज्ञेया भम्वराली च
सा मता ॥ पते रश्च लः ॥ पत्सलः पन्थाः ॥ तन्तृषिभ्यां क्सरन् ॥ त्सरः सूत्र-
वेष्टने । ऋक्षर ऋत्विक् ॥ पीयुकणिभ्यां कालन् ह्रस्वः सम्प्रसारणं च ॥ पीयुः
सौत्रः । पियालो वृक्षभेदः ॥ कुणालो देशभेदः ॥ कटिकुषिभ्यां काकुः ॥ कटाकुः
पक्षी । कुषाकुरग्निः सूर्य्यश्च ॥ सर्तेर्दुक् च ॥ सृदाकुर्वातसरितोः ॥ वृतेर्वृद्धिश्च ॥
वार्त्ताकुः । बाहुलकादुकारस्य अत्वम् । वार्त्ताकम् ॥ प्रदेर्निंत्संप्रसारणम्लोपश्च ॥
पृदाकुर्वृश्चिके व्याघ्रे चित्रके च सरीसृपे ॥ सृयुवचिभ्योऽन्युजागूजक्नुचः ॥ अ-
न्युच् आगूच् अक्नुच् एते क्रमात्स्युः ॥ सरण्युर्मेववातयोः । यवागूः । वचक्नुर्विप्रवाग्मिनोः ॥
आनकः शीङ्भियः ॥ शयानकोऽजगरः । भयानकः ॥ आणको लृधूपिशिधा-
ञ्भ्यः ॥ लवाणकं दात्रम् । यवाणको वातः । शिङ्घाणकः श्लेष्मा । पृषोदरादित्वात्पक्षे
कलोपः । शिङ्घाणं नासिकामले । धाणको दीनारभागः ॥ उल्मुकदर्विहोमिनः ॥ उप
दाहे । पस्य लः मुकप्रत्ययश्च ॥ उल्मुकं ज्वलदङ्गारम् । दृणातेर्विः । दुर्विः । जुहोतेर्मिनिः ।
होमी ॥ हियः कुक् रश्च लो वा ॥ ह्रीकुः । ह्रीकुलँज्जावान् ॥ हसिमृगृण्वार्त्तमिद-
मिलूपूधूर्विभ्यस्तन् ॥ दशभ्यस्तन् स्यात् ॥ तितुत्रेति नेट् । हस्तः । मर्तः । गर्तः । एतः
कर्बुरः । वूर्तः । अन्तः । दन्तः । लोतः स्यादश्रुचिह्नयोः । पोतो बालवहित्रयोः । धूर्तः ।
बाहुलकात्तुसेर्दीर्घश्च । तूसंतं पापं धूलिजंटा च ॥ नञ्याप इट् च ॥ नापितः ॥ तनिमृद्भ्यां
कित्च ॥ ततम् । मृतम् ॥ अक्षिवृसिभ्यः क्तः ॥ अक्तम् । वृतम् । सितन् ॥ दूत-
निभ्यां दीर्घश्च ॥ दूतः । तातः ॥ जेर्मूद् चोदात्तः ॥ जीमूतः ॥ लोष्टपलितौ ॥
लुनातेः क्तः तस्य सुट् धातोगुणः । लोष्टम् । पलितम् ॥ हृश्याभ्यामितन् ॥ हरित-
श्येतौ वर्णभेदौ ॥ रुहे रश्च लो वा ॥ रोहितो मृगमत्स्ययोः । लोहितं रक्तम् ॥ पिशेः
किच्च ॥ पिशितं मांसम् ॥ श्रुदक्षिस्पृहिगृहिभ्य आय्यः ॥ श्रवाय्यो यज्ञपशुः ।
दक्षाय्यो गरुडो गृध्रश्च । स्पृहयाय्यः । गृहयाय्यो गृहस्वामी ॥ दिधिषाय्यः ॥ दधाते-
द्वित्वमित्त्वं षुक् च ॥ मित्र इव यो दिधिषाय्योऽभूत् ॥ वृञ एण्यः ॥ वरेण्यः ॥ स्तुवः
क्सेय्यश्छन्दसि ॥ स्तुषेय्यं पुरुवर्चसम् ॥ राजेरन्यः ॥ राजन्यो वह्निः ॥ शूर-
म्योश्च ॥ शरण्यम् । रमण्यम् ॥ अतेर्निच्च ॥ अरण्यम् ॥ पर्जन्यः ॥ पृषु सेचने । षस्य
जः । पर्जन्यः शक्रमैघयोः ॥ वदेरन्यः ॥ वदान्यस्त्यागिवाग्मिनोः ॥ अमिनाक्षिय-

:
Is it "वश्वथो" or "वञ्चथो"?
In old Devanagari, 'ञ्च' has a vertical stroke and loop, while 'श्व' has the round head.
Here, look at "वाश्वि" in L8: it is 'श्वि'!
Wait, look at L10: "वश्वथो धूर्तः" - it has 'श्व'!
Wait, let's re-examine L8:
"शीङ्शापिरुगमिवाश्विजीविप्राणिभ्योऽथः ॥"
Wait, is it "शापि" or "शपि"?
In L8, look at "शा" - yes, there is an aa-matra: "शापि" (or is it 'शपि'? No, 'शापि' or 'शपि', wait, 'शपथः' is from शप्. But could it be शापि? No, look at: "श" has no aa-matra? Wait, compare "श" in "शीङ्" and "शा": "शीङ्" has 'श', then next is 'शा' - wait, is that an aa-matra or just 'श'? It looks like 'शा' or 'श').
Wait, look at the next word: "सप्तम्योऽथः स्यात् ॥"
Count:

1. शीङ् -> शयथोऽजगरः
2. शप् -> शपथः
3. रु -> रवथः कोकिलः
4. गम्

( ४६६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
अर्त्तिकमिश्रमिचमिदेविवासिभ्यश्चित् ॥ षड्भ्योऽरश्चित् स्यात् ॥ अररं कपाटम् ।
क्रमरः कामुकः । अमरः । चमरः । देवरः । वासरः ॥ कुवः क्ररन् ॥ कुररः पक्षिभेदः ॥
अङ्घिमदिमन्दिभ्य आरन् ॥ अङ्गारः । मदारो वराहः । मन्दारः ॥ गडेः कड च ॥
कडारः ॥ शृङ्गारभृङ्गारौ ॥ शॄभृञ्भ्यामारन्गुक् ह्रस्वश्च ॥ शृङ्गारो रसः । भृङ्गारः
कनकालुका ॥ कञ्जिमृजिभ्यां चित् ॥ कञ्जिः सौत्रो धातुः । कञ्जारो मयूरः मार्जारः ॥
कमेः किदुच्चोपधायाः ॥ चिदित्यनुवृत्तेरन्तोदात्तः ॥ कुमारः ॥ तुषारादयश्च ॥
तुषारः । कासारः । सहार आम्रभेदः ॥ दीङो नुट् च ॥ दीनारः सुवर्णाभरणम् ॥
सृतेरपः षुक् च ॥ सर्षपः ॥ उषिकुटिदलिकचिखजिभ्यः कपन् ॥ उषपो वह्नि-
सूर्ययोः । कुटपो मानभाण्डम् । दलपः प्रहरणम् । कचपं शाकपत्रम् । खजपं घृतम् ।
ऋणेः संप्रसारणं च ॥ कुणपम् ॥ कपश्चाक्ववर्णणस्य ॥ स्वरे भेदः ॥ विटपपिष्टप-
विशिपोलपाः ॥ चत्वारोऽमी कपन्प्रत्ययान्ताः ॥ विट शब्दे । विटपः । विशतेरादेः पः ।
प्रत्ययस्य तुट् । षत्वम् । पिष्टपं भुवनम् । विशतेः प्रत्ययादेरित्त्वम् । विशिपं मन्दिरम् ।
वलतेः संप्रसारणम् । उलपं कोमलं तृणम् ॥ वृतेस्तिकन् ॥ वर्तिका ॥ कृतिमृदिलितिभ्यः
कित् ॥ कृत्तिका । मृत्तिका मृत्तिः । लत्तिका गोधा ॥ इष्यशिभ्यां तकन् ॥ इष्टका ।
अष्टका ॥ इणस्तशनूतशशुनौ ॥ एतशो ब्राह्मणः । स एव एतशाः ॥ वीप-
तिभ्यां तनन् ॥ वी गत्यादौ । वेतनम् । पत्तनम् ॥ दृदलिभ्यां भः ॥ दर्भः ।
दलभः स्यादृषिचक्रयोः ॥ अर्त्तिगृभ्यां भन् ॥ अर्मः । गर्भः ॥ इणः कित् ॥ इमः ॥
असिसञ्जिभ्यां किथन् ॥ अस्थि । सक्थि ॥ प्लुषिकुषिशुषिभ्यः क्सिः ॥ प्लुक्षि-
र्वह्निः । कुक्षिः । शुक्षिर्वातः ॥ अशोर्नित् ॥ अक्षि ॥ इषेः क्सुः ॥ इक्षुः ॥ अवि-
तॄस्तृतन्त्रिभ्यः ईः ॥ अवीनारी रजस्वला । तरीर्नौः । स्तरीर्धूमः । तन्त्रीर्वीणादेर्गुणः ॥
प्यापोः किद्वे च ॥ ययीरश्वः । पपीः स्यात्सोमसूर्ययोः ॥ लक्षेर्मुद् च ॥ लक्ष्मीः ॥
॥ इत्युणादिषु तृतीयः पादः ॥
अथोणादिषु चतुर्थः पादः ।
वातप्रमीः ॥ वातशब्दे उपपदे प्रपूर्वान्माधातोरीप्रत्ययः स च कित् ॥ वातप्रमीः ।
अयं स्त्रीपुंसयोः ॥ ऋतन्यञ्जिवन्यञ्ज्यर्पिमद्यत्यङ्गिकुयुक्शिभ्यः कत्निच्यतुजलजि-
ष्ठुजिष्ठजिसन्स्यनिथिनुल्यसासानुकः ॥ द्वादशभ्यः क्रमात्स्युः ॥ अर्तेः कत्निच् यण् ।
बद्धमुष्टिः करो रत्निः सोऽरत्निः प्रसृताङ्गुलिः । तनोतेर्यतुच् । तन्यतुर्वायुः रात्रिश्च ।
अञ्जेरलच् अञ्जलिः । वनेरिष्ठुच् । वनिष्ठुः स्थविरान्त्रम् । अञ्जेरिष्ठच् । अञ्जिष्ठो भानुः ।
अर्पयतेरिसन् । अर्पिसोऽप्रमांसम् । मदेः स्यन् । मत्स्यः । अतेरिथिन् । अतिथिः ।
अङ्गेर्नुलिः । अङ्गुलिः । कौतेरसः । कवसः । अच इत्येके । कवचम् । यौते-

कृदन्तोणादिप्रकरणम् । (४६७)
रासः । यवासो दुरालभा । कृशेरानुक् । कृशानुः ॥ श्रः करन् ॥ उत्तरसूत्रे किद्ग्रहणा-
दिह ककारस्य नेत्त्वम् ॥ शर्करा ॥ पुषः कित् ॥ पुष्करम् ॥ कलश्च ॥ पुष्कलम् ॥
गमेरिनिः ॥ गमिष्यतीति गमी ॥ आङि णित् ॥ आगामी ॥ भुवश्च ॥ भावी ॥
प्रे स्थः ॥ प्रस्थायी ॥ परमे कित् ॥ परमेष्ठी ॥ मन्थः ॥ मन्थतेरिनिः कित्स्यात् ॥
कित्त्वान्नकारलोपः । मन्थीः । मन्थानौ । मन्थानः ॥ पतस्थ च ॥ पन्थाः । पन्थानौ ॥
खजेराकः ॥ खजाकः पक्षी ॥ बलाकादयश्च ॥ बलाका । शलाका । पताका ॥ पिना-
कादयश्च ॥ पातेरिस्त्वं नुम् च ॥ क्लीबपुंसोः पिनाकः स्याच्छूलशङ्करधन्वनोः । तड
आघाते । तडाकः ॥ कषिदृषिभ्यामीकन् ॥ कषीका पक्षिजातिः । दृषी

पतिः ॥ शकेर्ऋतिन् ॥ शकृत् ॥ अमेतिः ॥ अमतिः
Wait, between शकृत् ॥ and अमतिः:
Is it "अमेरतिः ॥" or "अमेतिः ॥"?
Let's zoom in on that sutra:
अ + म + े + र् + अ + त + ि + ः?
Look closely at line 16:
"शकृत् ॥ अमे" then look at the character after अमे:
Is it 'र्ऋतिन्'? No, it is 'रतिः'!
Wait, look: 'र' then 'ति' then 'ः'!
Yes, "अमेरतिः ॥"
Wait, why did I think अमेतिः earlier? Because 'र' is slightly close to 'मे': "अमे" then "र" then "तिः" = "अमेरतिः ॥".
Wait, look at line 16 again:
"विना ॥ पातेर्डतिः ॥ पतिः ॥ शकेर्ऋतिन् ॥ शकृत् ॥ अमेरतिः ॥ अमतिः"
Yes, absolutely "अमेरतिः ॥"!

Line 17:
कालः ॥ वहिवस्यर्तिभ्यश्चित् ॥ वहतिः पवनः । वसतिर्गृहयामिन्योः । अरतिः क्रोधः ॥

• "कालः ॥"
• "वहिवस्यर्तिभ्यश्चित् ॥"
• "वहतिः पवनः ।"

अररू । अररवः ॥ कुठः किच्च ॥ कुटरुर्वस्त्रगृहम् । कित्त्वप्रयोजनं चिन्त्यम् ॥ शका-
दिभ्योऽटन् ॥ शकटोऽस्त्रियाम् । ककिर्गत्यर्थः । कङ्कटः सन्नाहः । देवटः शिल्पी । क-
रट इत्यादि ॥ कृकदिकडिकटिभ्योऽम्बच् ॥ करम्वं व्यामिश्रम् । कदिकडी सौत्रौ ।
कदम्बो वृक्षभेदः । कडम्बोऽग्रभागः । कटम्बो वादित्रम् ॥ कदेर्णिद्वाक्षिणि ॥ कादम्बः
कलहंसः ॥ कलिकर्योरमः ॥ कलमः । कर्दमः ॥ कुणिपुल्योः किन्दच् ॥ कुण
शब्दोपकरणयोः । कुणिन्दः शब्दः । पुलिन्दो जातिविशेषः ॥ कुपेर्वा वश्च ॥ कुपिन्दकु-
विन्दौ तन्तुवाये ॥ नौ षञेर्वथिन् ॥ निषङ्गीथरालिङ्गकः ॥ उदधंतश्चित् ॥ उदधिः
समुद्रः ॥ सर्तेर्णिच्च ॥ सारथिः ॥ खर्जिपिञ्जादिभ्य ऊरोलचौ ॥ खर्जूरः । क-
पूर्वः । वल्दूरं शु

(d) joined to bhra: "द्भ्रमिः ॥"!
बाहुलकाद्भ्रमिः!
Because with samprasāraṇa: bhṛmiḥ. बाहुलकात् (no samprasāraṇa): bhramiḥ!
"बाहुलकाद्भ्रमिः ॥"
Line 17 end: "बाहुलका-"
Line 18 start: "द्भ्रमिः ॥"
Brilliant!

Now let's check the sutra in line 18:
"क्रमितमिशतिस्तम्भामत इच्च ॥ क्रिमिः । सम्प्रसारणानुवृत्तेः कृमिरपि ।"
Roots: क्रम्, तम्, शम् (शति?), स्तम्भ् (स्तम्भाम्?).
Wait, look at the sutra:
"क्रमितमिशतिस्तम्भामत इच्च ॥"
Wait, 'शति' or 'शमि'?
Look at line 18: "क्र मि त मि श ति स्त म्भा म त"
Wait, is it "शमि"? Look at the letter: it has 'श' then 'ति' or 'मि'?
Wait, in "क्रमितमिशमीस्तम्भां"?
Look at the image:
"क्र मि त मि श ति" - wait, look at 'त' vs 'म': in 'तमिशति', the second is clearly 'त'? No, look at line 18:
"क्र मि त मि श म्भि"?
Let's

Here is the complete line-by-line transcription of the page:

डिँच्च ॥ विः पक्षी । स्त्रियां वीत्यपि ॥ प्रे हरतेः कूपे ॥ प्रहिः कूपः ॥ नौ व्यो
यलोपः पूर्वस्य च दीर्घः ॥ व्येञ् इन् स्याद् यलोपश्च नेर्दीर्घः ॥ नीविः । नीर्वी ।
वस्त्रग्रन्थौ मूलधने च ॥ समाने ख्यः स चोदात्तः ॥ समानशब्दे उपपदे ख्या इत्य-
स्मादिण् स्यात्स च डित् यलोपश्च । समानस्य तूदात्तः स इत्यादेशश्च ॥ समानं ख्यायते
जनैरिति सखा ॥ आङि श्रिहनिभ्यां ह्रस्वश्च ॥ इण् स्यात्स च डित् आङो ह्रस्वश्च ॥
स्त्रियः पाल्यश्रिकोटयः । सर्पे वृत्रासुरेऽप्यहिः ॥ अच इः ॥ रविः । पविः । तरिः । कविः ।
अरिः । अलिः ॥ खनिकष्यज्यसिवसिवनिसनिध्वनिग्रन्थिचलिभ्यश्च ॥
खनिः । कषिर्हिंस्रः । अजिः । असिः । वसिर्वस्त्रम् । वनिरग्निः । सनिर्भक्तिर्दानं च ।

च" !!
Wait, in 4.225, is it "अदेर्नुधौ च"?
Yes! अद् + असुन्, नुम् आगम, and ध आदेश!
Wait, ध is substituted for what? For द्!
"अदेर्नुधौ च" means: अदेः नुम् स्यात् धश्चान्तादेशः!
Now look at what is printed in this book:
Does it say अदेर्नुधौ च or has a misprint?
Look at the characters:
अ (a)
दे (de)
र्नु (rnu)
then: र्धौ (rdhau)? Wait, there is a letter between र्नु and धौ?
Wait! Look at the letter:
It is 'र्धौ'! Just 'र्धौ'!
Wait, why does it look wide?
Because 'र्धौ' has: repha on top, au-matra (two slanting strokes on top + a vertical line on right), and the letter 'ध'.
Wait, before 'धौ', there is NO other letter! It's just:
अ - दे - र्नु - र्धौ - च !
Wait, look at: 'र्नु' then 'र्धौ'?
Wait, look at the top of 'नु': does 'नु' have a repha?
Wait! The repha is on 'म'? No, that's not 'नु'!
Look at the letter

नभः ॥ इण आगोऽपराधे च ॥ आगः पापापराधयोः ॥ अमेर्डुक्च ॥ अंहः ॥
रमेश्च ॥ रंहः ॥ देशे ह च ॥ रमन्तेऽस्मिन् रहः ॥ अञ्च्यञ्जिभ्युजिभृजिभ्यः
कुश्च ॥ एभ्योऽसुन् कवर्गश्चान्तादेशः ॥ अङ्कश्चिह्नशरीरयोः । अङ्गः पक्षी । योगः
समाधिः । भर्गस्तेजः ॥ भूरञ्जिभ्यां कित् ॥ भुवः । रजः ॥ वसेर्णिन् ॥ वान्तो वस्त्रम् ॥
चन्देरादेश्च छः ॥ छन्दः ॥ पचिवचिभ्यां सुट् च ॥ पक्षसी तु स्मृतौ पक्षौ ।
वक्षो हृदयम् ॥ वडिहाधाञ्भ्यश्छन्दसि ॥ वक्षाः अनड्वान् । हासाश्चन्द्रः । धात्राः
पर्वत इति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु णिदित्यनुवर्तते न तु सुट् । तेन वहेरुपधावृद्धिः । इतरयो-
रातो युगिति युक् । शोणा धृष्णू नृवाहसा । श्रोता हवं गृणतः स्तोमवाहाः । विश्वो वि-
हायाः । वाजम्भरो विहायाः । देवो नयः पृथिवीं विश्वाधायाः । अधारयत् पृथिवीं विश्व-
धायसम् । घर्णसिं भूरिधायसमित्यादि ॥ इण आसिः ॥ अयाः वह्निः । स्वरादिपाठादव्य-
यत्वम् ॥ मिथुनोऽसिः ॥ पूर्ववच्च सर्वम् ॥ उपसर्गविशिष्टो धातुर्मिथुनं तत्रासुनोऽप-
वादोऽसिः स्वरार्थः ॥ नञि हन एह च ॥ अनेहाः । अनेहसौ ॥ विधाञो वेध च ॥
विदधातीति वेधाः ॥ नुवो धुद् च ॥ नोधाः ॥ गतिकारकोपपदयोः पूर्व-
पदप्रकृतिस्वरत्वं च ॥ असिः स्यात् ॥ सुतपाः । जातवेदाः । गतिकारकोपपदात् कृदि-
त्युत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वे सति शेषस्यानुदात्तत्वे प्राप्ते तदपवादार्थमिदम् ॥ चन्द्रे मो डित् ॥
चन्द्रोपपदान्माडोऽसिः स्यात्स च डित् ॥ चन्द्रमाः ॥ वयसि धाञः ॥ वयोधास्तरुणः ॥
पयसि च ॥ पयोधाः समुद्रो मेघश्च ॥ पुरसि च ॥ पुरोधाः ॥ पुरूरवाः ॥ पुरुश-
ब्दस्य दीर्घो रौतेरसिंश्च निपात्यते ॥ चक्षेर्बहुलं शिच्च ॥ नृचक्षाः ॥ उषः कित् ॥
उषः ॥ दमेरुनसिः ॥ सप्तार्चिर्दमूनाः ॥ अङ्गेतेरसिंरुडागमश्च ॥ अङ्गिराः ॥
सर्त्तेरपूर्वादासः ॥ अप्सराः ॥ प्रायेणायं भूम्नि । अप्सरसः ॥ विदिभृजिभ्यां
विश्वे ॥ विश्ववेदाः । विश्वमोजाः ॥ वशेः कनासिः ॥ संप्रसारणम् । उशनाः ॥
॥ इत्युणादिषु चतुर्थः पादः ॥
अथोणादिषु पञ्चमः पादः ।
अदि भुवो डुतच् ॥ अद्भुतम् ॥ गुधेरूमः ॥ गोधूमः ॥ मसेरूरन् ॥ मसूरः ।
प्रथमे पादे असेरूरन्मसेश्चेत्यत्र व्याख्यातः ॥ स्थः किच्च ॥ स्थूरो मनुष्यः ॥ पाते-
रतिः ॥ पातिः स्वामी । संपातिः पक्षिराजः ॥ वातोर्निँत् ॥ वातिरादित्यसोमयोः ॥
अर्तैश्च ॥ अरतिरुद्वेगः ॥ तृहेः क्तो हलोपश्च ॥ तृणम् ॥ वृञ्लुटितनिताडिभ्य
उलच् तण्डश्च ॥ व्रियन्ते लुट्यन्ते तन्यन्ते ताड्यन्त इति वा तण्डुलाः ॥ दंसेष्टट्नौ
न आ च ॥ दासः सेवकशूद्रयोः ॥ दंशेश्च ॥ दाशो धीवरः ॥ उदि चेदँसिः ॥
स्वरादिपाठादव्ययत्वम् ॥ उच्चैः ॥ ना दीर्घश्च ॥ नीचैः ॥ सौ रमेः क्तो दमे पूर्व-