वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( २५४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
भ्यासस्य । ६।१।८ ॥ लिटि परेऽनभ्यासधात्ववयवस्यैकाचः प्रथमस्य द्वे स्त आदिभूतादचः
परस्य तु द्वितीयस्य ॥ भूव् भूव् अ इति स्थिते ॥ पूर्वोऽभ्यासः । ६।१।४ ॥ अत्र ये द्वे
विहिते तयोः पूर्वोऽभ्याससंज्ञः स्यात् ॥ हलादिः शेषः । ७।४।६० ॥ अभ्यासस्यादिर्हल्
शिष्यते अन्ये हलो लुप्यन्ते । ३इति वलोपः ॥ ह्रस्वः । ७।४।५९ ॥ अभ्यासस्याचो ह्रस्वः
स्यात् ॥ भवतेरः । ७।४।७३ ॥ भवतेरभ्यासोकारस्य अः स्यात् लिटि ॥ अभ्यासे
चर्च । ८।४।५४ ॥ अभ्यासे झलां चरः स्युर्जशश्च ॥ झशां जशः खरां चरः । तत्रापि
प्रकृतिजशां प्रकृतिजशः, प्रकृतिचरां प्रकृतिचर इति विवेक आन्तरतम्यात् ॥ असिद्धव-
दत्राभात् । ६।४।२२ ॥ इत ऊर्ध्वमापादपरिसमाप्तेराभीयम् । समा

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । (२५५)
चपवादः ॥ आर्धधातुकं शेषः ।३।४।११४ ॥ तिङ्शित्भ्योऽन्यो धातोरिति विहितः
प्रत्यय एतत्संज्ञः स्यात् ॥ इट् ॥ लुटः प्रथमस्य डारौरसः ।२।४।८५ ॥ डा रौ रस्
एते क्रमात्स्युः ॥ डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेर्लोपः ॥ पुगन्तलघूपधस्य च ।७।३।८६ ॥
पुगन्तस्य लघूपधस्य चाङ्गस्येको गुणः स्यात्सार्वधातुकार्धधातुकयोः ॥ येन नाव्यवधानं तेन
व्यवहितेऽपि वचनप्रामाण्यात् । तेन भिनत्तीत्यादावनेकव्यवहितस्येको न गुणः । भवित्
आ । अत्रेतो गुणे प्राप्ते ॥ दीधीवेवीटाम् ।१।१।६ ॥ दीधीवेव्योरिटश्च गुणवृद्धी न
स्तः ॥ भविता ॥ तासस्त्योर्लोपः ।७।४।५० ॥ तासेरस्तेश्च लोपः स्यात्सादा प्रत्य

An exact line-by-line transcription of the page into Devanagari:

स्यात् ॥ अनेकाल्त्वात्सर्वादेशः । यद्यपि 'ङिच्चेत्ययमपवादस्तथाप्यनन्यथासिद्धित्त्वेष्वनङादिषु
चरितार्थ इति गुणवृद्धिप्रतिषेधसंप्रसारणाद्यर्थतया संभवत्प्रयोजनङकारे तातङि मन्थरं प्रवृत्तः
परेण बाध्यते । इहोत्सर्गापवादयोरपि समबलत्वात् । भवतात् ॥ लोटो लङ्वत् । ३।४।
८५ ॥ लोटो लङ् इव कार्यं स्यात् ॥ तेन तामादयः सलोपश्च ॥ तथा हि-॥ तस्थस्थ-
मिपां तान्तन्तामः । ३।४।१०१ ॥ ङितश्चतुर्णां तामादयः क्रमात्स्युः ॥ नित्यं ङितः
३।४।९९ ॥ सकारान्तस्य ङिदुत्तमस्य नित्यं लोपः स्यात् ॥ अलोऽन्त्यस्येति सस्य लोपः ।
भवताम् । भवन्तु ॥ सेर्ह्यपिच्च । ३।४।८७ ॥ लोटः सेर्हिः स्यात्सोऽपिच्च ॥ अतो हेः ।
६

मन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् ।३।३।१६१ ॥ एष्वर्थेषु द्योत्येषु वाच्येषु
वा लिङ् स्यात् ॥ विधिः प्रेरणं भृत्यादेर्निकृष्टस्य प्रवर्तनम् । निमन्त्रणं नियोगकरणम् । आव-
श्यके श्राद्धभोजनादौ दौहित्रादेः प्रवर्तनम् । आमन्त्रणं कामचारानुज्ञा । अधीष्टः सत्कार-
पूर्वको व्यापारः । प्रवर्तनायां लिङ् इत्येव सुवचम् । चतुर्णां पृथगुपादानं प्रपञ्चार्थम् ॥
यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च ।३।४।१०३ ॥ लिङः परस्मैपदानां यासुडागमः स्यात्स
चोदात्तो ङिच्च ॥ ङित्त्वोक्तेर्ज्ञाप्यते 'क्वचिदनुबन्धकार्यमप्यनल्विधाविति प्रतिषेध' इति श्नादे-
शस्य शानचः शित्त्वमपीह लिङ्गम् ॥ सुट् तिथ्योः ।३।४।१०७ ॥ लिङस्तकारथकारयोः
सुँटा यासुट् न बाध्यते । लिङो यासुट्, त

जादावुसि: wait, in अवर्णादपदान्तादुसि, अवर्णाद + अपदान्तात् -> अवर्णादापदान्तात्?
Wait, why would it be जादावुसि? Could it be अजादावुसि?
No, उसि is already ajadi (उस्).
Wait, could it be पदान्तादुसि?
Look at the letter: प with tick? No, it's प द ा न ् त ा द ु स ि!
Wait, look:
Letter 1: प
Letter 2: द with ा -> दा
Letter 3: न ् त with ा -> न्ता
Letter 4: द with ु -> दु
Letter 5: स with ि -> सि
Yes! पदान्तादुसि! Wait, look at the first letter: it's प! But the left stem of प looks slightly rounded, so it resembles ज or प. But it is definitely पदान्तादुसि!
Wait, but before पदान्तादुसि, line 27 ends with अवर्णाद-.
Wait, does it mean `

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । ( २९९ )

शिषि । ३।४।१०४ ॥ आशिषि लिङो यासुट् कित्स्यात् ॥ स्कोरिति सलोपः ॥ क्ङिति
च । १।१।५ ॥ गित्किन्ङिन्निमित्ते इग्लक्षणे गुणवृद्धी न स्तः । भूयात् । भूयास्ताम् ।
भूयासुः ॥ भूयाः । भूयास्तम् । भूयास्त ॥ भूयासम् । भूयास्व । भूयास्म ॥ लुङ् । ३।२।
११० ॥ भूतार्थवृत्तेर्धातोर्लुङ् स्यात् ॥ माङि लुङ् । ३।३।१७५ ॥ सर्वलकारापवादः ॥
स्मोत्तरे लङ् च । ३।३।१७६ ॥ स्मोत्तरे माङि लङ् स्याच्चाल्लुङ् ॥ च्लि लुङि ।
३।१।४३ ॥ शबाद्यपवादः ॥ च्लेः सिच् । ३।१।४४ ॥ गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः
परस्मैपदेषु । २।४।७७ ॥ एभ्यः सिचो लुक् स्यात् ॥ गापाविहेणादेशपिबती गृह्येते ॥
भूसुवोस्तिङि । ७।३।८८ ॥ भू सू एतयोः सार्वधातुके तिङि परे गुणो न स्यात् ॥
अस्तिसिचोऽपृक्ते । ७।३।९६ ॥ सिच्च अस् चेति समाहारद्वन्द्वः । सिच्छब्दस्य सौत्रं
भत्वम् । अस्तीत्यव्ययेन कर्मधारयः । ततः पञ्चम्याः सौत्रो लुक् । विद्यमानात्सिचोऽस्तेश्च
परस्यापृक्तस्य हल ईडागमः स्यात् ॥ इतीड् न, इह सिचो लुप्तत्वात् ४। अभूत् ॥ हलः किम् ?
ऐधिषि ॥ अपृक्तस्य

बलीवर्दन्यायेन" इति तत्त्वबोधिनीकारप्रभृतीनामुक्तिस्तु हेयैव, निरुक्तलक्षणस्य "राजीयति" इत्यादि
Wait, look at "गोबलीवर्दन्यायेन":
Is it "गोबलीवर्दन्यायेन"? Yes.

Line 30:
सिद्धये आवश्यकत्वात् । अन्यथा तत्र पक्षे शबेकादेशोऽपि न स्यात् । अत एव च "अग्रे अग्रे" इत्यादौ

Line 31:
पदद्वित्वे संहिता अनित्यैवेत्यलं पल्लवितेन ॥ ५ ननु भूधातोः सत्तारूपस्यैकस्यैवार्थस्याङ्गीकारे "सत्तायां

Line 32:
मङ्गले वृद्धौ निवासे व्याप्तिसम्पदोः । अभिव्याप्तौ च शक्तौ च प्रादुर्भावे गतौ च भूः" इत्यादीनि अभियुक्त

Line 33:
वचनानि न सङ्गच्छेरन् इत्याशङ्कां परिहरन्नाह-सत्ताद्यर्थनिर्देशश्चोपलक्षणमिति । स्वबोधकत्वे सति
Wait, in line 33, look at "इत्याशङ्कां परिहरन्नाह-सत्ताद्यर्थनिर्देशश्चोपलक्षणमिति ।":
Wait, does it say "सत्ताद्यर्थनिर्देशश्चोपलक्षणमिति" or "सत्ताद्यर्थनिर्देशश्चोपलक्षणम् इति"?
It has a hyphen after परिहरन्नाह: "परिहरन्नाह-सत्ताद्यर्थनिर्देश

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । ( २६१ )
उपसर्गास्त्वर्थविशेषस्य द्योतकाः । प्रभवति । पराभवति । संभवति । अनुभवति । अभिभवति ।
उद्भवति । परिभवतीत्यादौ विलक्षणार्थावगतेः । उक्तं च—‘उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यः
प्रतीयते । प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् ॥ १ ॥’ इति ॥ एध वृद्धौ । कत्थन्ताः
षट्त्रिंशदनुदात्तेतः ॥ टित आत्मनेपदानां टेरे । ३।४।७९ ॥ टितो लस्यात्मनेपदानां
टेरेत्वं स्यात् । एधते ॥ सार्वधातुकमपित् । १।२।४ ॥ अपित्सार्वधातुकं ङिद्वत्स्यात् ॥
आतो ङितः । ७।२।८१ ॥ अतः परस्य ङितामाकारस्य इय् स्यात् । एधेते । एधन्ते ॥
थासः से । ३।४।८० ॥ टितो लस्य थासः से स्यात् । एधसे । एधेथे । एधध्वे । अतो गुणे ।
एधे । एधावहे । एधामहे ॥ इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः । ३।१।३६ ॥ इजादिर्यो धातु-
र्गुरुमानृच्छत्यन्यस्तत आम् स्याल्लिटि ॥ आँमो मकारस्य नेत्त्वम् । आस्कासोराम् विधानाज्ज्ञा-
पकात् ॥ आमः । २।४।८१ ॥ आमः परस्य लुक् स्यात् ॥ कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि ।
१ ननूपसर्गाणां वाचकत्वस्य “ आ ” इत्यर्वागर्थे इत्यादिना यास्काचार्येणाङ्गीकृतत्वेन तैरेव नानार्थबोधे सिद्धे
किमुपलक्षणत्वेनेति शङ्कां परिहरन्नाह–उपसर्गास्त्विति ॥ द्योतका इति । यथा प्रदीपसंयोगे द्रव्यस्य गुण-
विशेषोऽभिव्यज्यमानो द्रव्याश्रय एव भवति, न प्रदीपाश्रयः तथैव धातोरेवार्थविशेषः सत्युपसर्गसंयोगे व्यज्यते,
न तु वाचका इति हृदयम् । उपसर्गाणां वाचकत्वाङ्गीकारे तु “ अनुभूयते ” इत्यादौ कर्मणि लकाराद्यनुपपत्तिः
स्यात्, अनुभव्यरूपफलस्यानुपसर्गार्थत्वेन धातोरकर्मकत्वात् । “उपसर्गाः” इत्युक्त्या निपातानां द्योतकत्वं वाचकत्वं
वाभ्युपैति ॥ २ द्योतकत्वे सम्मतिमपि दर्शयति–उपसर्गेणेति।उपसर्गेण=प्रादिना, धात्वर्थः=सत्तादिरूपः,=
अबलात्=बलाभावात् निबर्लत्वादित्यर्थः, अस्वतन्त्रत्वादिति यावत् । अन्यत्र=अन्यस्मिन्नर्थे, नीयते=प्राप्यते
किंवत्–प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् । हरणार्थोऽपि हरतिः तत्तदुपसर्गवशात् प्रहरणार्थः, एवमाहरणार्थः,
संहरणार्थः, विहरणार्थः, परिहरणार्थश्च यथा सम्पद्यते तथेत्यर्थः । अत्र “ अबलात् ” इति च्छेदः, नतु
“ बलात् ” इति । तथा सति उपसर्गाणां द्योतकत्वं व्याहन्येत । अपि तु वाचकत्वमेव स्यादिति केचित् ॥
महामहोपाध्यायोपपदाऽलङ्कृताः श्रीगुरुचरणास्तु– “ उपसर्गेण नीयते ” इति पाठे नयनकर्तृत्वस्योपसर्गे एवाङ्गी-
कारे बलाभावेऽस्वतन्त्रत्वे च कर्तृत्वं नैव घटतरमिति नयनकर्मण एवास्वतन्त्रत्वस्य सर्वत्राङ्गीकाराद् धातावस्व-
तन्त्रत्वमुपसर्गेषु स्वतन्त्रत्वमिति विपरीतमेव स्यात् । तस्मात् “उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यः प्रतीयते”
इत्येव पाठो भवेत् । उपसर्गेण–उपसर्गसंसर्गेण, बलात्–शब्दशक्तिस्वभावात्, अन्य एव धात्वर्थः प्रतीयते”
इति च तदर्थः । “अन्यत्र नीयते” इति पाठे उपसर्गेण कर्त्रा बलात्कारेण धात्वर्थोऽन्यत्र=केवलस्य प्रसिद्धा-
र्थाद् भिन्नेऽर्थे नीयते=अर्थाद् विलक्षणो धात्वर्थ एव प्रत्याय्यते न स्वार्थ इत्यनेनोपसर्गाणां द्योतकत्वमेव चेति
सूचितम् । अधिकरणत्वविवक्षया कर्मत्वं नेति वदन्ति ॥ द्योतकत्वं च समभिव्याहृतपदशक्त्युद्बो-
धकत्वम् ॥ ३ इट् एत्वे कृते “एध ए” इति दशायाम् “आद्गुणः” इति गुणं बाधित्वा “वृद्धिरेचि”
इति वृद्धौ प्राप्तायामाह–अतो गुण इति । ४ आमो मकारस्य “हलन्त्यम्” इतीत्संज्ञा कस्मान्न भवती-
त्यत आह–आमो मस्य नेत्त्वमिति ॥ तत्र प्रमाणमाह–आस्कासोरिति । सति हि मित्त्वे आस्कासो-
राम् भवन्नपि “मिदचोऽन्त्यात् परः” इत्यचामन्त्यात् परः स्यात् तथा च “अकः सवर्णे दीर्घः” इति सव-
र्णदीर्घत्वे सत्यकिंचित्करः स्यात्, अतः “दयायासश्च” इति “कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि” इति च आस्कासो-
राम्विधानं व्यर्थं सद् “हलन्त्यम्” इति प्राप्तेत्संज्ञाया अभावं ज्ञापयतीति भावः ॥ ननु आम्प्रत्ययस्यादन्त-
त्वाङ्गीकारेण तस्य च “उपदेशेऽजनुनासिक इत्” इतीत्संज्ञा निवृत्तावपि उपदेशेऽन्त्य-
हलोऽभावान्नेत्संज्ञाप्रवृत्तिरिति किं ज्ञापकेन ॥ नचादन्तत्वे “आमः” इति सूत्रनिर्देशानुपपत्तिरिति वाच्यम्,
उत्सृष्टानुबन्धेन निर्देश इत्यङ्गीकारेणादोषात् ॥ नैवमपि “कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि” इति सूत्रघटिता-
ममन्त्र इति निर्देशानुपपत्तिरेवेति वाच्यम्, “सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्यः” इत्यत्र पररूपवत् शक्न्ध्वादेराकृति-

Wait,आस्कासोरामुविधानाच्चorआस्कासोराम्विधानाच्च? Look at line 10: आस्कासोरामुविधानाच्चLook at line 11:“आस्कासोरामुविधानाच्च”Yes,आमु`!

Line 12:
परत्वसामर्थ्यादसंजातविरोधित्वन्यायेनात्र सवर्णदीर्घबाधोऽस्त्विति वाच्यम्, प्रधानसवर्णदीर्घबाधापेक्षया

Line 13:
गुणभूतेत्संज्ञाबाधस्यैवौचित्यात् तस्मादत्र ज्ञापकेनैव निर्वाह इति भावः ॥ दाधिमथास्तु-भाष्ये तु “अथापि

Line 14:
कथंचिदित्कार्यं स्यात्” एवमपि न दोषः । क्रियते न्यास एव ‘आममन्त्रे’ इति । यद्येवम् “ आमामन्त्रे ”
Wait, is it यद्येवम् or यथेवम्?
Look at line 14: यथेवम् or यद्येवम्?
It has य, थे or द्ये? In Devanagari, द्ये has a round back, थे has a loop. It looks like यथेवम् with a small error for यद्येवम्, or `यद्य

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । ( २६३ )
संबध्यते । पूर्ववदेवात्मनेपदं नतु तद्विपरीतमिति । तेन कर्तृगेऽपि फले इन्दांचकारेत्यादौ
न तङ् ॥ लिटस्तझयोरेशिरेच् । ३ । ४ । ८१ ॥ लिडादेशयोस्तझयोरेश् इरेच् एतौ
स्तः ॥ ऐकारोच्चारणं ज्ञापकम्—'तङादेशानां टेरेत्वं नेति । तेन दारौरासां न ॥ कृ ए इति
स्थिते ॥ असंयोगाल्लिट्कित् । १ । २ । ५ ॥ असंयोगात्परोऽपि ल्लिड्कित्स्यात् ॥ 'क्ङिति चेति
निषेधात् 'सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति गुणो न । द्वित्वात्परत्वाद्यणि प्राप्ते-॥ द्विर्वचनेऽचि ।
१ । १ । ५९ ॥ द्वित्वनिमित्तेऽचि परे अच आदेशो न स्याद्वित्वे कर्तव्ये ॥ उरत् ।
७।४।६६ ॥ अभ्यासऋवर्णस्य अत्स्यात्प्रत्यये परे ॥ रपरत्वम् ॥ हलादिः शेषः ॥ प्रत्यये
किम् ? वव्रश्च ॥ कुहोश्चुः ।७।४।६२ ॥ अभ्यासकवर्गहकारयोश्चवर्गादेशः स्यात् ॥ एधां-
चक्रे । एधांचक्राते । एधांचक्रिरे ॥ एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् ।७।२।१० ॥ उपदेशे
यो धातुरेकाजनुदात्तश्च ततः परस्य वलादेरार्धधातुकस्येट् न स्यात् ॥ उपदेशे इत्युभयान्वयि ॥
एकाच इति किम् ? यङ्लुग्व्यावृत्तिर्यथा स्यात् ॥ स्मरन्ति हि—' श्तिपा शपाऽनुबन्धेन

१ ननु “लिटस्तझयोरिशिरिच्” इत्येवमेव मात्रालाघवेन पठितव्यम्, पश्चाच्च “टित आत्मनेपदानां
टेरे ” इत्यनेनैत्वं भविष्यत्येवेति किमेकारोच्चारणेनेत्यत आह-एकारोच्चारणमिति ॥ ज्ञाप्यस्वरूप-
माह-तङादेशानां टेरेत्वं न इतीति । तङः स्थाने ये आदेशास्तेषां टेरेत्वं न भवतीत्यर्थः ॥
ज्ञापनफलमाह-तेनेति । तङादेशानां टेरेत्वं नेत्यङ्गीकारेणेत्यर्थः ॥ दारौरासामिति । ‘एधिता,
एधितारौ, एधितारः' इत्यादाविति भावः ॥ वस्तुतः “एधतास् त” इति दशायां “लुटः प्रथमस्य” इति
योगापेक्षया परत्वेन-“टित आत्मनेपदानाम्-” इति टेरेत्वे “पुनःप्रसङ्गविज्ञानात्सिद्धम्” इति परिभाषया डादिषु
कृतेषु पुनरेत्वस्य प्रवृत्तिरेव न, “लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते” इति परिभाषणादिति चिन्त्यमेतत् ॥ गुरुचर-
णास्तु-‘उद्वोढाम्’ इत्यादाविव स्थानिभेदेन लक्ष्यभेदाङ्गीकारेण प्राप्तं टेरेत्वं ज्ञापनेनैव वारणीयमित्याहुः ॥
२ प्रत्यये किमिति । आसप्तमसमाप्तेरङ्गाधिकारमाश्रित्याङ्गेन प्रत्ययाक्षेपः किमर्थं इति प्रश्नः ॥
उत्तरयति-वव्रश्चेति । आसप्तमसमाप्तेरङ्गाधिकारानङ्गीकारे प्रत्ययाक्षेपाभावे “उरत्” इति योगस्य पर-
निमित्तत्वाभावात् स्थानिवत्त्वाभावेन “न संप्रसारणे-” इति निषेधाप्रवृत्तौ पुनरपि वकारस्य “लिट्यभ्या-
सस्य” इति सम्प्रसारणं स्यादिति भावः ॥ अत एवासप्तमसमाप्तेरङ्गाधिकारोऽभ्यधायि भगवता भाष्यकारेण,
“प्रागभ्यासविकारेभ्योऽङ्गाधिकारः” इति पक्षो “वव्रश्च” इत्यसिद्धया दूषितश्चेति बोध्यम् ॥
३ उभयान्वयीति । देहलीदीपन्यायात् काकाक्षिन्यायाद्वेति भावः ॥ एकाचि तदसम्बन्धे “बिभित्सति”
इति सन इण्निषेधो न स्याद् ‘सन्यङोः’ इत्यस्य षष्ठीत्वेन नैमित्तिकद्वित्वोत्तरमेकाच्त्वाभावात् । अनुदात्ते च
तदसम्बन्धे “कर्तुं हर्तुम्” इति तुमुनि “ञ्नित्यादिर्नित्यम्” इत्याद्युदात्तत्वे तुमुन इडागमापत्तिरनुदात्तत्वाभावेन
निषेधाप्रवृत्तेरित्युभयत्रान्वय आवश्यक इति भावः ॥ ४ ननूपदेशेऽनुदात्तस्यैकाच्त्वाव्यभिचारात् किं तेनेति
पृच्छति-एकाचः किमिति । नच वधिव्यावृत्त्यर्थं तत्, तत्सामर्थ्येनोपदेशमात्रे एकाचो ग्रहणादिति
वाच्यम्, आद्युदात्तनिपातनेन सिद्धेरीत्याशयात् ॥ नन्वेकाज्ग्रहणाभावे “जंघनिता” इति यङ्लुगन्ते निषेधः
स्यादिति चेत् सत्यम्, कृतेप्येकाज्ग्रहणे उपदेशे एकाच्त्वस्य सत्त्वेन निषेधस्य दुर्वारत्वात्, एवं च व्यर्थमेकाज्-
ग्रहणं “श्तिपा शपा” इति निषेधं ज्ञापयति स्थालीपुलाकन्यायात् । अत एव वक्ष्यति-एतच्चेति । न च
“श्र्युकः किति” इति सूत्रेऽनुवृत्त्यर्थमेकाज्ग्रहणमिति वाच्यम्, लक्ष्यानुसारादेवोक्तनिषेधज्ञापनात् ।
यङ्लुग्व्यावृत्तिरिति । यङ्लुको निषेधनिमित्तत्वव्यावृत्तिरित्यर्थः ॥ इदमेव कथमत आह-स्मरन्तीति ।

( २६४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
निर्दिष्टं यद्गुणेन च। यत्रैकाज्ग्रहणं चैव पञ्चैतानि न यङ्लुकि ॥ १ ॥' इति ॥ एतच्चेहैवैकाज्-
ग्रहणेन ज्ञाप्यते ॥ ऐच इत्येवैकत्वविवक्षया तद्वतो ग्रहणेन च सिद्धे एकग्रहणसामर्थ्यादने-
काच उपदेशो व्याववर्त्यते । तेन वधेर्हन्त्युपदेशे एकाचोऽपि न निषेधः । आदेशोपदेशोऽने-
काच्त्वात् ॥ अनुदात्ताश्चानुपदमेव संगृहीष्यन्ते ॥ एधांचकृषे । एधांचक्राथे ॥ इणः षीध्वं-
लुङ्लिटां धोऽङ्गात् । ८ । ३ । ७८ ॥ इणन्तादङ्गात्परेषां षीध्वंलुङ्लिटां धस्य मूर्धन्यः
स्यात् ॥ एधांचकृढ्वे । एधांचक्रे । एधांचकृवहे। एधांचकृमहे ॥ एधांबभूव ॥ अनुप्रयोगसा-
मर्यादस्तैर्भूभावो न । अन्यथा हि कृञ् चानुप्रयुज्यत इति कृम्विति

आमेतः । ३।४।९० ॥ लोट् एकारस्याम् स्यात् ॥ एधताम् ॥ एधेताम् । एधन्ताम् ॥
सवाभ्यां वामौ ।३।४।९१ ॥ सवाभ्यां परस्य लोडेतः क्रमाद् अम् एतौ स्तः ॥ एधस्व ।
एधेथाम् । एधध्वम् ॥ एत ऐ । ३।४।९३ ॥ लोडोत्तमस्य एत ऐ स्यात् । आमोऽपवादः ॥
एधै । एधावहै । एधामहै ॥ आडजादीनाम् । ६।४।१०२ ॥ अजादीनामाट् स्याल्लुङा-
दिषु । अटोऽपवादः ॥ आटश्च ॥ ऐधत । ऐधेताम् । ऐधन्त ॥ ऐधथाः । ऐधेथाम् । ऐध-
ध्वम् ॥ ऐधे । ऐधावहि । ऐधामहि ॥ लिङः सीयुट् । ३।४।१०२॥ सलोपः । एधेत । एधे-
याताम् ॥ झस्य रन् । ३।४।१०५ ॥ लिङो झस्य रन् स्यात् ॥ एधेरन् ॥ एधेथाः । एधेया-
थाम् । एधध्वम् ॥ इटोऽत् । ३।४।१०६ ॥ लिडादेशस्येटोऽत्स्यात् ॥ एधेय । एधेवहि ।
एधेमहि ॥ आशीर्लिङि आर्धधातुकत्वात् लिङः सलोपो न । सीयुट्सुटोः प्रत्ययावयवत्वात्षत्वम् ।
एधिषीष्ट । एधिषीयास्ताम् । एधिषीरन् ॥ एधिषीष्ठाः । एधिषीयास्थाम् । एधिषीध्वम् ॥ एधि-
षीय । एधिषीवहि । एधिषीमहि ॥ ऐधिष्ट । ऐधिषाताम् ॥ आत्मनेपदेष्वनतः । ७।१।५ ॥
अनकारात्परस्यात्मनेपदेषु झस्य अत् इत्यादेशः स्यात् ॥ ऐधिषत ॥ ऐधिष्ठाः । ऐधिषाथाम् ।
इणः षीध्वंलुङ्लिटां धोऽङ्गात् ॥ ऐधिढ्वम् ॥ [ इङ्ङिन एव इणिह गृह्यते इति मते तुँ ऐधि-
ध्वम् । ] ढधयोर्वस्य मस्य च द्वित्वविकल्पात्षोडश रूपाणि । ऐधिषि । ऐधिष्वहि । ऐधि-
ष्महि ॥ ऐधिष्यत । ऐधिष्येताम् । ऐधिष्यन्त ॥ ऐधिष्यथाः । ऐधिष्येथाम् । ऐधिष्यध्वम् ॥
ऐधिष्ये । ऐधिष्यावहि । ऐधिष्यामहि ॥ उदात्तत्वाद्वलादेरिट् ॥ प्रसँङ्गादनुदात्ताः संगृह्यन्ते ॥

१ एधिषीध्वमिति । इटो ध्वंशब्दभक्ततयाङ्गस्येणन्तत्वाभावेन मूर्धन्याभावः । २ ऐधिढ्वमिति ।
“ऐध् इँस् ध्वम्” इत्यत्र ध्वमो लुङो वा प्रत्ययस्य एधधातोर्विहितत्वेन एधादिसमुदायः “ऐधिस्”
इति ध्वमि प्रत्यये परे अङ्गसंज्ञको जात इति “धि च” इति सलोपोत्तरमेकदेशविकृतन्यायेन “ऐधि”
इति भागस्याङ्गत्वं वर्तत एवेति ढत्वं भवत्येवेति बोध्यम् ॥ वेदाङ्गप्रकाशकर्त्रा (दयानन्देन) तु “सलो-
पस्य स्थानिवत्त्वेनाङ्गस्येणन्तत्वव्याघातान्नात्र ढत्वप्राप्तिः”—इत्युक्तम् । तत्तु व्याकरणरहस्यानभिज्ञत्वसूचकम्,
“स्थानिवत्” इति सूत्रेण स्थानिवद्भावविषये आदेशप्रयुक्तवारणे तु “नायकः” इत्यादावायाद्यादे-
शानुपपत्तिरिति भूयानुपप्लवः स्यात् । तस्मादत्र स्थानिवद्भावेनापि आदेशप्रयुक्तकार्यस्यावारणाद् इणन्तत्वनि-
मित्तं ढत्वं भवत्येवेति बोध्यम् ॥ इति दाधिमथाः ॥ ३ इति मते त्विति । “विभाषेटः”
इत्युत्तरसूत्रे इणः परस्येटो ग्रहणेन तत्रानुवर्तमानम् “इण्” इति पदमवश्यमिडतिरिक्तपरमिति स्वीकार्यमिति
“इणः षीध्वम्” इति पूर्वसूत्रेऽपि तथैव युक्तमिति तेषां भावः ॥ अत्रारुचिबीजं तु भाष्येऽस्यादर्शनम् ।
सूत्रान्तरस्थेन गोबलीवर्दन्यायग्रहणे च न दृढतरं मानम् । एतच्च तुना सूचितम् ॥ ४ षोडश रूपा-
णीति । मतभेदेन ढत्वधत्वयोर्विकल्पाद् द्वे रूपे । उभयत्रापि “अनचि च” इति ढकारधकारयोर्द्वित्वे च-
त्वारि रूपाणि । चतुर्ष्वपि “मय इति पञ्चमी यण इति षष्ठी” इति पक्षे “यणो मयो द्वे वाच्ये” इति
वार्तिकेन वकारस्य द्वित्वे अष्टौ रूपाणि । अष्टास्वपि “अनचि च” इति मकारस्य द्वित्वे उक्ता संख्येति भावः॥
५ प्रसङ्गादिति । प्रसङ्गत्वं चाऽनन्तराभिधानप्रयोजकशिष्यजिज्ञासाजनकज्ञानविषयत्वम् ॥ संगृह्यन्ते
इति । मयेति शेषः । संग्रहत्वं नाम भिन्नस्थलीयवस्तुजातानामेकत्र करणम् ॥

( २६६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
ऊद्दृदन्तैर्यौति-रु-क्ष्णु,-शीङ्-स्नु-नु-क्षु-श्वि-डीङ्-श्रिभिः ॥
वृङ्-वृञ्भ्यां च विनैकाचोऽजन्तेषु निहताः स्मृताः ॥ १ ॥
शक्लृ-पच्-मुच्-रिच्-वच्-विच्-सिच्-प्रच्छि-त्यज्-णिजिर्-भजः ॥
भञ्ज्-भुज्-भ्रस्ज्-मस्जि-यज्-युज्-रुज्,-रुञ्ज्-विजिर्-स्वञ्जि-सञ्ज्-सृजः ॥ २ ॥
अद्-क्षुद्-खिद्-छिद्-तुदि-नुदः, पद्य-भिद्-विद्यति-र्विन्दद् ॥
शद्-सदी स्विद्यति स्कन्दि-हर्दी, क्रुध् क्षुधि-बुध्यती ॥ ३ ॥
बन्धि-र्युधि-रुधीराधि,-व्यध्-शुधः साधि--सिध्यती ॥
मन्य-हन्नाप्-क्षिप-छुपि-तप्,-तिप-स्तृप्यति-दृप्यती ॥ ४ ॥
लिप्-लुप्-वप्-शप्-स्वप्-सृपि-यम्-रम्-लभ् गम्-नम्-यमो रमिः ॥
कृशि-दंशि-दिशी दृश-मृश,-रिशू-रुश-लिश-विशू-स्पृशः कृषिः ॥ ५ ॥
विषू-तुष्-द्विष्-दुष्-पुष्य-पिष्-विषू,-शिष्-शुष्-श्लिष्यतयो घसिः ॥
वसति-र्दह्-दिहि-दुहो, नह्-मिह्-रुह्-लिह् वहिस्तथा ॥ ६ ॥
अनुदात्ता हलन्तेषु धातवो द्व्यधिकं शतम् ॥
तुदादौ मतभेदेन स्थितौ यौ च चुरादिषु ॥ ७ ॥
तृप्-दृपी तौ वारयितुं श्यना निर्देश आदृतः ॥
किं च ॥
स्विद्यपद्यौ सिध्यबुध्यौ मन्यपुष्यश्लिषः श्यना ॥ ८ ॥
वसिः शपा लुका यौतिर्निर्दिष्टोऽन्यनिवृत्तये ॥
णिजिर् विजिर् शक्ल इति, सानुबन्धा अमी तथा ॥ ९ ॥
१ ऊद्दृदन्तैरिति। अजन्तेषु = अच् अन्ते=अवसाने, येषान्ते अजन्तास्तेषु, एकाचो धातवः, एकोऽच्
येषु तादृशा धातवः, निहताः=अनुदात्ताः, स्मृताः = कथिताः । नन्वेवं भूतप्रभृतीनामप्यनुदात्तत्वापत्तिरित्यत
आह-ऊद्दृदन्तैरिति ॥ युप्रभृतीनामनुदात्तत्वनिरासायाह-यौतीत्यादि । यौत्यादिभिर्विनेत्यर्थः ॥ वृङ्-वृञो-
स्तर्ह्यनुदात्तत्वापत्तिरत आह-वृङ्-वृञ्भ्याञ्च विनेति । कारिकोक्ताः सर्वे सेट्:, अन्ये एकाचोऽनुदात्ता इति
भावः ॥ २ एवमजन्तेषु व्यवस्थां विधाय हलन्तेषु व्यवस्थां चिकीर्षुः कादिक्रमेण हलन्तान् धातून् निर्दिशति-
“शक्लृ” इत्यादिना “वहिस्तथा” इत्यन्तेन ॥ ३ उपसंहरति-अनुदात्ता इति । हलन्तेषु धातुषु
अनुदात्ता धातवो द्व्यधिकं शतम्, बोध्या इति शेषः ॥ ४ ननु यान्तेषु “तृप्यतिदृप्यती” इति श्यना निर्दे-
शेन किम्, इतरव्यावर्त्याभावादिति शङ्कायामाह-तुदादाविति । यौ तृप्दृपी तुदादौ चुरादिषु च मतभेदेन
स्थितौ, तौ = तृप्दृपी, वारयितुम् = निषेधयितुम्, श्यना निर्देश आदृत इत्यन्वयः ॥ तृप्दृपी मतभेदेन स्थितौ,
चुरादौ तु दृपिर्मतभेदेन स्थित इति विवेकः ॥ ५ अन्येषामपि तत्तद्विकरणनिर्देशस्य प्रयोजनं निर्दिशन्नाह-
किं च-स्विद्यपद्याविति । स्विद्यपद्यौ श्यना निर्दिष्टौ, “अन्यनिवृत्तये” इत्यस्य प्रत्येकं सम्बन्धः ।
सिध्यबुध्यौ श्यना निर्दिष्टौ, मन्यपुष्यश्लिषः श्यना निर्दिष्टाः, वसिः शपा निर्दिष्टः, यौतिर्लुका निर्दिष्टः ॥
कस्यै सिद्धये ? अन्यनिवृत्तये । अन्येषां व्यावृत्तये ॥ “णिजिर् विजिर् शक्लृ” अमी त्रयः सानुबन्धा
अनुबन्धयुक्ताः पठिताः, किमर्थं तत्राह-तथेति । अन्यनिवृत्तये इत्यर्थः ॥

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । ( २६७ )
विन्दतिंश्चान्द्रदौर्गादेरिष्टो भाष्येऽपि दृश्यते ।
व्याघ्रभूत्यादयस्त्वेनं नेह पेठुरिति स्थितम् ॥ १० ॥
रञ्जि-मस्जी अदि-पदी, तुद् श्रुञ् शुषि--पुषी शिषिः ॥
भाष्यानुक्ता नवेहोक्ता व्याघ्रभूत्यादिसंमतेः ॥ ११ ॥
स्पर्ध संघर्षे । संघर्षः पराभिभवेच्छा । धात्वर्थेनोपसंग्रहादकर्मकः । स्पर्धते ॥ शर्पूर्वाः
खयः । ७।४।६१ ॥ अभ्यासस्य शर्पूर्वाः खयः शिष्यन्ते । हलादिः शेष इत्यस्यापवादः ।
पस्पर्धे । स्पर्धिता । स्पर्धिष्यते । स्पर्धताम् । अस्पर्धत । स्पर्धेत । स्पर्धिषीष्ट । अस्पर्धिष्ट ।
अस्पर्धिष्यत ॥ ३ ॥ गाधृ प्रतिष्ठालिप्सयोर्ग्रन्थे च । गाधते । जगाधे ॥ ४ ॥ बाधृ लोडने ।
लोडनं प्रतिघातः । बाधते ॥ ५ ॥ र्नाथृ नाथृ याच्ञोपतापैश्वर्याशीःषु ॥ आशिषि नाथ
इति वाच्यम् * ॥ अंश्याशिष्येवात्मनेपदं स्यात् ॥ नाथते । अन्यत्र नाथति ॥ ६ ॥
नाधते ॥ ७ ॥ दध धारणे । दधते ॥ अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि । ६।४।१२० ॥
लिङ्निमित्तादेशादिकं न भवति यदङ्गं तदवयवस्यासंयुक्तहल्मध्यस्थस्याकारस्य एकारः स्यादभ्या-
सलोपश्च किति लिटि ॥ थलि च सेटि । ६।४।१२१ ॥ प्रागुक्तं स्यात् ॥ आंदेशश्चेह वैरू-
१ विन्दतिरिति । चान्द्रदौर्गादेः ( मते इति शेषः ) विन्दतिः = विद्लृ लाभे इति धातुः, इष्टः=अभीष्टः,
अनिट्त्वेनेति शेषः ॥ भाष्येऽपि दृश्यते = अवलोक्यते ॥ कोऽन्यथा ब्रवीति येनैवमुच्यते 'चान्द्रदौर्गादे-
रीति, तत्राह-व्याघ्रभूत्यादयस्त्विति । तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावर्तकोऽरुचौ वा । व्याघ्रभूत्यादयस्तु एनम् =
विन्दतिधातुम्, इह = अनिट्कारिकायाम्, न पेठुः = न पठितवन्तः ॥ इति स्थितम्, तेषां ग्रन्थे इति शेषः॥
२ “रञ्जि” इत्यादि । रञ्जिप्रभृतयो नव धातवो भाष्यानुक्ताः = भाष्ये न कथिताः ॥ ननु भाष्यानु-
कस्य साधुताया नियामकत्वाभावात् कथमहि त्वया ते नव पठिता इति चेत्, तत्राह-इहेति । व्याघ्रभूत्या-
दिसम्मतेः, इह = अनिट्कारिकायाम्, उक्ताः = कथिताः, मयेति शेषः ॥ ३ अकर्मक इति । “देवदत्तो
यज्ञदत्तं स्पर्धते” इत्यत्र स्पर्धापूर्वके शब्देने वृत्तिर्बोद्ध्या ॥ ४ शर्पूर्वा इति । अत्र “आदिः” इत्यनुवर्तते ।
“शेषः” इति च, शर् चात्र धातवादिभूत एव गृह्यते । तेन “वव्रश्च” इत्यत्र चस्य न शेषः ॥
५ गाधृ इति । ऋकारः “अजगाधत्” इत्यत्र “नाग्लोपि” इति निषेधार्थः ॥ एवं सर्वत्रोन्नेयम् ।
स्थापना तत्स्थापनं वा प्रतिष्ठा । लब्धुमिच्छा लिप्सा । एकत्र स्थापनं सन्दर्भो वा ग्रन्थः । तत्राद्येऽक-
र्मकः । इतरयोः सकर्मकः ॥ ६ "नाथू नाधू" इति । “उपतापो रोगः” इति वृत्तौ । “उपघात” इति
तरङ्गिण्याम् । थान्तस्य नाथतेर्धान्तकाण्डे पाठोऽर्थसाम्यात् ॥ ७ अनुदात्तेत्त्वादेव सिद्धे नियमार्थं वार्तिक-
मित्याह-आशिष्येवेति ॥ ८ एकशब्दोऽसहायवाची, द्विवचनान्तेन समासः । द्वयोरेव मध्यसंभवादि-
त्याह-असंयुक्तोत्यादि । ‘नेमिथ’ सेहे, चकणतुरित्यत्रानुपपत्त्यापत्तिपरिहाराय “लिटि” इत्यावर्तते । तत्रै-
कमादेशविशेषणम्, एकदेशान्वयेऽपि सौत्रत्वाद् वृत्तिस्तदाह-लिङ्निमित्तेति । ‘तन्निमित्तादेशादिभिन्नम्’
इत्यर्थः । द्वितीये ‘गमहन्-’ इत्यतोऽनुवृत्ते ‘क्तिति’ इत्यन्वितेपि लिटः कित्त्वमेव संभवतीत्याशयेनाह-
किति लिटीति ॥ ९ ननु “देधे” इत्यादौ अभ्यासादेर्दकारस्य जश्त्वेन “प्रकृतिजशां प्रकृतिजशः”
इत्युक्तत्वाद् दत्वेऽनादेशादित्वाभावेनैत्त्वाभ्यासलोपौ न स्याताम् ॥ नच “पूर्वत्रासिद्धम्” इत्यनेन “अभ्यासे
चर्च” इत्यस्य “अत एकहल्मध्ये” इति सूत्रं प्रत्यसिद्धत्वप्रतिपादनेनैत्त्वाभ्यासलोपौ स्त एवेति वाच्यम्,
“तृफलभजत्रपश्च” इत्यत्र फलभजग्रहणेन एत्त्वविधिं प्रति तत्सूत्रस्य सिद्धत्वज्ञापनात्, इति शङ्कायामाह-
आदेशश्चेहेति ॥ तत्र ज्ञापकमाह-शसिदयोरिति । यद्यत्र सामान्यतो ग्रहणं पाणिनेरभिमतम

प्यसंपादक एवाश्रीयते । शसिदद्योः प्रतिषेधवचनाज्ज्ञापकात् । तेन प्रकृतिजश्वरां तेषु सत्स्वपि
एत्वाभ्यासलोपौ स्त एव । देथे । देथाते । देथिरे ॥ अतः किम् ? दिदिवतुः ॥ तपरः किम् ?
ररासे ॥ एकेत्यादि किम् ? तत्सरतुः ॥ अनादेशादेः किम् ? चकणतुः ॥ लिटा आदेशविशे-
षणादिह स्यादेव । नेमिथ । सेहे ॥ ८ ॥ स्कुदि आप्रवणे । आप्रवणमुत्प्लवनमुद्धरणं च ॥
इदितो नुम् धातोः । ७ । १ । ५८ ॥ स्कुन्दते । चुस्कुन्दे ॥ ९ ॥ श्विदि श्वैत्ये । अकर्मकः ।
श्विन्दते । शिश्विन्दे ॥ १० ॥ वदि अभिवादनस्तुत्योः । वन्दते । ववन्दे ॥ ११ ॥ भदि कल्याणे
सुखे च । भन्दते । बभन्दे ॥ १२ ॥ मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु । मन्दते ।
ममन्दे ॥ १३ ॥ स्पदि किंचिच्चलने । स्पन्दते । पस्पन्दे ॥ १४ ॥ क्लिदि परिदेवने ।
शोक इत्यर्थः । सकर्मकः । क्लिन्दते चैत्रम् । चिक्किन्दे ॥ १५ ॥ मुद हर्षे । मोदते ॥ १६ ॥
दद दाने । ददते ॥ न शसददवादिगुणानाम् । ६ । ४ । १२६ ॥ शसेर्ददेर्वकारादीनां
गुणशब्देन भावितस्य च योऽकारस्तस्य एत्वाभ्यासलोपौ न ॥ दददे । दददाते । दद-
दिरे ॥ १७ ॥ ष्वद स्वर्द आस्वादने । अयमनुभवे सकर्मकः । रुचावकर्मकः ॥ धा-
-तदा शसिदद्योरपि “अभ्यासे चर्च” इति चर्त्वेनादेशादित्वादेवैत्वाभ्यासलोपौ नैव भविष्यत इति शसिद-
द्योर्ग्रहणं नाकरिष्यदिति भावः ॥ तथा च वार्तिकम्- "प्रथमतृतीयादीनामादेशादित्वादेत्त्वाभावः"
इति शङ्कायाम् “नवा शसिदद्योः प्रतिषेधो ज्ञापको रूपाभेदे एत्वविज्ञानस्य" इति । शसि
दद्योः' इति द्विवचनेन "अभ्यासे चर्च" इत्यत्र "झशां जशः खरां चरः" इत्येव पाठो युक्तः,
अत एव “प्रकृतिचरां प्रकृतिचरः" इत्येवं भाष्योक्तमत्राप्यग्रे वक्ष्यमाणं स्थानिषु चर्दोषोपादानं सङ्गच्छते ।
"खयां चरः" इति पाठे तु शस्धातोर्ज्ञापकत्वकथनमसङ्गतं स्यादिति विभावयन्तु सुधियः ॥
१ एकेत्यादि किमिति । "आतः" इत्यादौ "हल्मध्ये" इत्येतावतापि वारणसम्भवादिति प्रश्नः ॥
२ अनादेशादेः किमिति । ननु तद्ग्रहणाभावे “फेलुः-भेजुः” इत्यादावप्यनेनैवैत्वाभ्यासलोपयोः सिद्धयोः
"तृफलभजत्रपश्च"इति सूत्रे फलभजग्रहणस्य 'आदेशादेर्यद्येत्वाभ्यासलोपौ तर्हि फलिभज्योरेव'
इति नियमेन "चकणतुः" इत्यादौ दोषाभावात् तद्ग्रहणं निष्फलमेवेति चेन्न, सति तथा नियमे "नेमिथ,
सेहे" इत्यादावप्येत्वाभ्यासलोपानुत्पत्तेः ॥ ३ उत्प्लवनम्-उत्प्लुत्य गमनम्॥ ४ इदित इति । इदित इति
कर्मधारयेण धातोर्विशेषणम्, तेन "इदिदन्तस्य धातोर्नुम् स्यात्" इति सूत्रार्थान्न चक्षिङ्गादौ न दोषः ॥
५ अकर्मक इति । श्विन्दते इत्यस्य "श्वेतो भवति" इति विवरणात् ॥ ६ अभिवादनम् = नतिः,
तत्पूर्वकमाशिषां वाचनं च ॥ ७ कल्याणम् = मङ्गलम् ॥ सुखम् = आत्मगुणः ॥ ८ मोदः = हर्षः मदः =
गर्वः । स्वप्नः = आलस्यम् । गतिः-गमनम् । यत्रानेकेऽर्था निर्दिष्टास्तत्र गतिशब्देन गमनरूपस्यैकस्यैवा-
र्थस्य बोधः "वेणू गतिज्ञानचिन्तानिशामनवादित्रग्रहणेषु" इत्यत्र गतेः पृथक् ज्ञानग्रहणात् । यत्र । त्वेक
एव गतिशब्द उपात्तो यथा 'षिध गत्याम्' इति, तत्र ज्ञानगमनप्राप्तिरूपाणां त्रयाणां बोध इति बोध्यम् ॥ स्तुति-
गतिभ्यामन्यत्राकर्मकः ॥ ९ स्पदि इति । चलनम् = कम्पनम् । अकर्मकः ॥ १० दद दाने इति ।
स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकं परस्वत्वोत्पादनं दानम् ॥ ११ "न शस" इति । गुणशब्दोऽत्र नादेङ्मात्रपरः,
शसिददिग्रहणवैयर्थ्यापत्तेः ॥ व्यपदेशिवद्भावेन गुणावयवत्वसंभवात् । अतो गुणशब्देन भावितपरः स इति
व्याचष्टे-गुणशब्देनेति ॥ १२ आस्वादनम् = अनुभवः, रुचिश्च । सकर्मक इति । 'खदन्ति देवा
उपानि हव्येति दर्शनात् । छान्दसं परस्मैपदम् ॥ अकर्मक इति । 'अपां हि तृप्ताय न वारिधारा स्वादुः
सुगन्धिः स्वदते तुषारः" इति श्रीहर्षप्रयोगे तथादर्शनात् । "अयम्" इति प्रत्येकाभिप्रायेणैकवचनम् ।
अन्यथा "इमौ" इति वक्तव्यं स्यात् ॥

(de)?
Wait, look at the characters:
"चुकूर्दे" -> wait, there is no space between चु and कू.
After 'कू', what is that glyph?
It looks like 'र्दे'! But wait, is there a danda after it, or is it just "॥ २१ ॥"?
Wait, look:
"चुकूर्दे ॥ २१ ॥"
Wait, why did I see "चुकू । २१ ॥" earlier?
Ah, look at the double danda:
It has two vertical bars: "॥ २१ ॥".
Before the double danda, is there a letter?
Wait, look at: "कूर्दते । चुकू"
Wait! Let me zoom in to 500% on line 5:
"कूर्दते । चुकू"
Wait, after 'कू':
There is: a letter? No!
Wait! Look:
कूर्दते (kūrdate)
। (danda)
चुकू (chukū) - wait, is it चुकू or चुकूदे or चुकू ?
Wait! There is a 'र्' over 'कू'? Yes, 'कूर्'! But it's 'चुकू' with a repha: 'चुकूर्'?
Wait, look at 'कूर्दते' right before it:
क, ू, र्, द, त, े = कूर्दते
Then: ।
Then: च, ु = चु

( २७० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
।७।२।३ ॥वदेर्व्रजेर्हलन्तस्य चाङ्गस्याचः स्थाने वृद्धिः स्यात्सिचि परस्मैपदेषु ॥ इति प्राप्ते-॥
नेटि ।७।२।४ ॥ इडादौ सिचि प्रागुक्तं न स्यात्॥ मा भवानतीत् । अतिष्टाम् । अतिषुः
॥ १ ॥ चिती संज्ञाने । चेतति । चिचेत । अचेतीत् । अचेतिष्टाम् । अचेतिषुः ॥ २ ॥
च्युतिर् आसेचने । आसेचनमार्द्रीकरणम् । आदीषदर्थेभिव्याप्तौ च । इरँ इत्संज्ञा
वाच्या * ॥ च्योतति । चुच्योत ॥ इरितो वा । ३।१।५७ ॥ इरितो धातोश्च्लेरङ् वा
स्यात्परस्मैपदे परे । अच्युतत् । अच्योतीत् ॥ ३ श्च्युतिर् क्षरणे । श्च्योतति । चुश्च्योत ।
अश्च्युतत् । अश्च्योतीत् ॥ ४ ॥ यकाररहितोऽप्ययम् । श्चोतति ॥ ५ ॥ मन्थ विलोडने ।
विलोडनं प्रतिघातः । मन्थति । ममन्थ । यासुटः 'किदाशिषीति कित्त्वाद् 'अनिदितामिति न-
लोपः-मथ्यात् ॥ ६ ॥ कुथि पुथि लुथि मथि हिंसासंक्लेशनयोः । इदित्त्वान्नलोपो न ।
कुन्ध्यात् । मन्ध्यात् ॥ १० ॥ षिधु गत्याम् । सेधति । सिषेध । सेधिता । असे-
धीत् । सात्पदाद्योरिति निषेधे प्राप्ते-॥ उपसर्गात्सुनोतिसुवतिस्यतिस्तौतिस्तोभ-
तिस्थासेनयसेधसिचसञ्जस्वञ्जाम् । ८।३।६५ ॥ उपसर्गात्स्थानिमित्तादेषां सस्य षः
स्यात् ॥ सदिरप्रतेः।८।३।६६ ॥ प्रतिभिन्नादुपसर्गात्सदेः सस्य षः स्यात् ॥ स्तन्भेः ।
८।३।६७ ॥ स्तन्भेः सौत्रस्य सस्य षः स्यात् ॥ योगविभाग उत्तरार्थः ॥ किंच-अप्रतेरिति
नानुवर्तते । 'बाहुप्रतिष्टम्भविवृद्धमन्युः' ॥ अवाच्चालम्बनाविदूर्ययोः ।८।३।६८ ॥
अवात्स्तन्भेरेतयोरर्थयोः षत्वं स्यात् ॥ वेश्च स्वनो भोजने ।८।३।६९ ॥ व्यवाभ्यां
स्वनतेः सस्य षः स्याद्भोजने ॥ परिनिविभ्यः सेवसितसयसिधुसहसुटुस्तुस्व-
ञ्जाम् ।८।३।७० ॥ परिनिविभ्यः परेषांमेषां सस्य षः स्यात् । निषेधति ॥ प्राक्सिता-
दड्व्यवायेऽपि ।८।३।६३ ॥ सेवसितेत्यत्र सितशब्दात्प्राग् ये सुनोत्यादयस्तेषामड्व्यवा-
येऽपि षत्वं स्यात् ॥ न्यषेधत् । न्यषेधीत् । न्यषेधिष्यत् ॥ स्थादिष्वभ्यासेन चाभ्यासस्य ।
८।३।६४ ॥ प्राक् सितात् स्थादिष्वभ्यासेन व्यवायेऽपि षत्वं स्यात् ॥ एषामेव
चाभ्यासस्य न तु सुनोत्यादीनाम् ॥ निषिषेध । निषिषिधतुः ॥ सेधतेर्गतौ ।८।३।
११३ ॥ गत्यर्थस्य सेधतेः षत्वं न स्यात् ॥ गङ्गाँ विसेधति ॥ ११ ॥ षिधू शास्त्रे
१ चिती इति । संज्ञानं चैतन्यम् ॥ २ इकारस्य "उपदेशेऽजनुनासिकः" इतीत्त्वे, रेफस्य
"हलन्त्यम्" इतीत्त्वे च "इदितः" इति नुमापत्तिरित्यभिमानेन वार्तिककृदाह-इर इति । इदिदन्तस्य
धातोरेरित्संज्ञेत्यर्थस्य पूर्वमुक्तत्वेन नुमोऽप्राप्तौ विफल एव वार्तिककृतः प्रयास इत्यभिमानपदेन सूचितम् ॥
३ इति निषेधे प्राप्ते इति । उपलक्षणमिदम्, "अवष्टभ्नाति" इत्यादावप्राप्तस्यैव विधानात् ।
४ उत्तरार्थः इति । उत्तरसूत्रे सदेरनुवृत्तिर्माभूत्, 'स्तन्भे

An accurate, line-by-line transcription of the provided page into Unicode Devanagari:

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । ( २७१ )
माङ्गल्ये च । शास्त्रं शासनम् ॥ स्वरतिसूतिसूयतिधूञूदितो वा ॥ ७ । २ । ४४ ॥ स्वर-
त्यादेरूदितश्च परस्य वलादेरार्धधातुकस्येड्वा स्यात् ॥ झषस्तथोर्धोऽधः । ८।२।४० ॥
झषः परयोस्तथोर्धः स्यान्न तु दधातेः ॥ जश्त्वम् ॥ सिषेद्ध । सिषेविथ । सेद्धा । सेविता ।
सेत्स्यति । सेधिष्यति । असैत्सीत् ॥ झलो झलि ।८।२।२६ ॥ झलः परस्य सस्य लोपः
स्यात् झलि ॥ असैद्धाम् । असैत्सुः ॥ असैत्सीः । असैद्धम् । असैद्ध ॥ असैत्सम् । असैत्स्व ।
असैत्स्म । पक्षे असेवीत् । असेविष्टामित्यादि ॥ १२ ॥ खादृ भक्षणे । ऋकार इत् ।
खादति । चखाद ॥ १३ ॥ खद् स्थैर्ये हिंसायां च । चाद्भक्षणे । स्थैर्

क्रियायामित्यर्थः । खर्दति । चखर्द ॥ २४ ॥ अति अदि बन्धने । अन्तति । आनन्त
॥ २५ ॥ अन्दति । आनन्द ॥ २६ ॥ इदि परमैश्वर्ये । इन्दति । इन्दांचकार ॥ २७ ॥
बिदि अवयवे । पवर्गतृतीयादिः । बिन्दति । अवयवं करोतीत्यर्थः । भिदीति पाठान्त-
रम् ॥ २८ ॥ गडि वदनैकदेशे । गण्डति । अन्तत्यादयः पञ्चैते न तिङ्विषया इति
काश्यपः । अन्ये तु तिङमपीच्छन्ति ॥ २९ ॥ णिदि कुत्सायाम् । निन्दति । प्रणि-
न्दति ॥ ३० ॥ टुणदि समृद्धौ ॥ आदिर्ञिटुडवः । १।३।५ ॥ उपदेशे धातोराद्या
एते इतः स्युः ॥ नन्दति । इदित्त्वान्नलोपो न । नन्द्यात् ॥ ३१ ॥ चदि आह्लादे ।
चचन्द ॥ ३२ ॥ त्रदि चेष्टायाम् । तत्रन्द ॥ ३३ ॥ कदि क्रदि क्लदि आह्वाने रोदने
च । चकन्द ॥ ३४ ॥ चक्रन्द ॥ ३५ ॥ चक्लन्द ॥

त्रकि ढौकृ त्रौकृ ष्वष्क वस्क मस्क टिकृ टीकृ तिकृ तीकृ रवि लघि
गत्यर्थाः ॥ कङ्कते । डुढौके । तुत्रौके ॥ सुब्धातुष्ठिवुष्वष्कतीनां सत्वप्रतिषेधो वक्तव्यः * ॥
ष्वष्कते । पष्वष्के ॥ अत्र तृतीयो दन्त्यादिरित्येके ॥ लघि भोजननिवृत्तावपि ॥ ३४ ॥
अघि वधि मधि गत्याक्षेपे । आक्षेपो निन्दा गतौ गत्यारम्भे चेत्यन्ये । अङ्घते । आ-
नङ्घे । वङ्घते । मङ्घते । मवि कैतवे च । ३७ ॥ राघृ लाघृ द्राघृ सामर्थ्ये । राघते
॥ ३८ ॥ लाघते ॥ ३९ ॥ द्राधृ इत्यपि केचित् । द्राघृ आयामे च । आयामो दैर्घ्यम् ।
द्राघते ॥ ४१ ॥ श्लाघृ कथने श्लाघते ॥ ४२ ॥ * ॥ अथ परस्मैपदिनः पञ्चा-
शत् ॥ फक्क नीचैर्गतौ । नीचैर्गतिर्मन्दगमनमसद्व्यवहारश्च । फक्कति । पफक्क ॥ १ ॥ तक
हसने । तकति ॥ २ ॥ तकि कृच्छ्रजीवने । तङ्कति ॥ ३ ॥ बुक्क भषणे । भषणं श्वरवः ॥
बुक्कति ॥ ४ ॥ कख हसने । प्रनिकखति ॥ ५ ॥ ओख् राखृ लाखू द्राखृ धाखृ
शोषणालमर्थयोः । ओखति । ओखांचकार ॥ १० ॥ शाखृ श्लाखृ व्याप्तौ । शाखति
॥ १२ ॥ उख उखि वख वखि मख मखि णख णखि रख रखि लख लखि
इख इखि ईखि वल्ग रगि लगि अगि वगि मगि तगि त्वगि श्रगि श्लगि
इगि रिगि लिगि गत्यर्थाः । द्वितीयान्ताः पञ्चदश । तृतीयान्तास्त्रयोदश । इह खान्तेषु
रिख त्रख त्रिखि शिखि इत्यपि चतुरः केचित्पठन्ति ॥ अभ्यासस्यासवर्णे ।
६।४।७८ ॥ अभ्यासस्य इवर्णोवर्णयोरियङुवङौ स्तोऽसवर्णेऽचि ॥ उवोख । संनिपातपरिभा-
षया इजादेरित्याम् ॥ ऊखतुः । ऊखुः । ईह सवर्णदीर्घस्याभ्यासग्रहणेन ग्रहणाद्ध्रस्वः प्राप्तो
न भवति सकृत्प्रवृत्तत्वात् । आङ्गत्वाद्धि पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्त्या ह्रस्वे कृते ततो दीर्घः ।
१ ननु “ष्वष्कते” इत्यादौ “धात्वादेः” इति सत्वं कुतो नेति शङ्कायामाह-“सुब्धातु” इति ।
सुब्धातोरुदाहरणम्--“षण्डीयति” इत्यादि ॥ भाष्ये तु “धात्वादेः” इति सूत्रे उपदेशपदसम्बन्धेन
तत्रत्यं धातुग्रहणमेतद्वार्तिकस्थसुब्धातुग्रहणं च प्रत्याख्यातम् । यदि तु ष्ठिवुप्रभृतीनामपि यादित्वादेव सिद्धि-
रिति विभाव्यते तदा तेषां ग्रहणमप्यनावश्यकम् । इति बोध्यम् ॥ २ उवोखेति । “द्विर्वचनेऽचि”
इति निषेधात् पूर्वं द्वित्वे कृते उकारस्य वार्णादङ्गस्य बलीयस्त्वात् सवर्णदीर्घं बाधित्वा गुणे कृते उवङ् । पूर्व-
स्यैव विधौ स्थानिवत्त्वेन सवर्णदीर्घे कर्तव्ये न गुणस्य स्थानिवत्त्वम् । उवडि कर्तव्येऽपि न स्थानिवत्त्वम्,
असवर्णग्रहणसामर्थ्यात् । एतत्प्रवृत्तिकालेऽचः परस्मिन्नित्यस्य प्रवृत्तौ असवर्णपरत्वाभावेन तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव ॥
३ ननु ‘उवोख’ इत्यत्र गुणे (‘ऊखतुः’ इत्यादौ कृते सवर्णदीर्घे) कृते इजादिगुरुमत्त्वेन “इजादेश्च
गुरुमतः-” इत्यामा भाव्यमित्याशङ्कायामाह-सन्निपातेति । आमि सति “आमः” इति लुकि धातो
र्णल्(लिट्)परत्वव्याघातः स्यादिति भावः ॥ ४ ननूखतुरित्यादौ “अन्तादिवच्च” इति पूर्वस्यान्तवत्त्वेनाऽ-
भ्यासत्वाद् “ह्रस्वः” इति ह्रस्वापत्तिरित्याशङ्क्य समाधत्ते-इहेति । ऊखतुरित्यादावित्यर्थः ॥ ह्रस्वाप्रवृत्तौ
हेतुमाह-सकृत्प्रवृत्तत्वादिति । “लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते” इति परिभाषाप्रवृत्तेरिति भावः ॥
५ प्राक् तत्प्रवृत्तिमेव दर्शयति-आङ्गत्वादिति । आङ्गत्वात् पूर्वं ह्रस्वे कृते ततो दीर्घ इत्यन्वयः ॥ ननु
“अकृतकारि खल्वपि शास्त्रमग्निवत्” इति न्यायेन ह्रस्वस्य ह्रस्वो न स्यादत आह-पर्ज्जन्येति ।
“पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिः” इति परिभाषया ह्रस्वस्यापि ह्रस्व इति भावः ॥ तदुक्तम्-“इको झल्”
इति सूत्रे भाष्ये “कृतकारि खल्वपि शास्त्रं पर्जन्यवत्” इति ॥ नच ‘लक्ष्ये लक्षणस्य सकृदेव
प्रवृत्तिः’ इत्यत्र न मानमिति वाच्यम्, “समो वा लोपमेके” इति लोपेनैकसकारस्य द्वित्वेन द्विसकारस्य
पुनर्द्वित्वेन च त्रिसकारस्य सिद्धौ “समस्सुटि” इति सूत्रस्यैव मानत्वात् ॥
१८