वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

तद्धितेषु स्वार्थिकप्रकरणम् । (२४१)
कनो लुप्त्यात् ॥ देवपथः । हंसपथः ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ वस्तेर्डञ् ।५।३।१०१ ॥
इवेत्यनुवर्तत एव । प्रतिकृताविति निवृत्तम् ॥ वस्तिरिव वास्तेयम् । वास्तेयी ॥ शिलाया
ढः ।५।३।१०२ ॥ शिलाया इति योगविभागाड्डञपीत्येके । शिलेव शिलेयम् । शैलेयम् ॥
ᴬशाखादिभ्यो यः ।५।३।१०३ ॥ शाखेव शाख्यः । मुख्यः । जघनमिव जघन्यः ।
अग्र्यः । शरण्यः ॥ द्रव्यं च भव्ये ।५।३।१०४ ॥ द्रव्यमयं ब्राह्मणः ॥ कुशा-
ग्राच्छः ।५।३।१०५ ॥ कुशाग्रमिव कुशाग्रीया बुद्धिः ॥ समासाच्च तद्विषयात् ।
५।३।१०६ ॥ इवार्थविषयात्समासाच्छः स्यात् ॥ काकतालीयो देवदत्तस्य वधः । इहँ काक-
तालसमागमसदृशश्चौरसमागम इति समासार्थः । तत्प्रयुक्तः काकमरणसदृशस्तु प्रत्ययार्थः ।
अजाकृपाणीयः । अतर्कितोपनत इति फलितोऽर्थः ॥ ᴮशर्करादिभ्योऽण् ।५।३।१०७ ॥
शर्करेव शार्करम् ॥ ᶜअङ्गुल्यादिभ्यष्ठक् ।५।३।१०८ ॥ अङ्गुल्येव आङ्गुलिकः । भरुजेव
भारुजिकः ॥एकशालायाष्ठञन्यतरस्याम् ।५।३।१०९ ॥ एकशाला शब्दाद्विवार्थे
ठञ्वा पक्षे ठक् ॥ एकशालेव एकशालिकः । ऐकशालिकः ॥ कर्कलोहितादीकक् ।५।
३।११० ॥ कर्कः शुक्लोऽश्वः स इव कार्कीकः । लौहीतीकः स्फटिकः ॥ पूगाञ्ज्यौऽ-
ग्रामणीपूर्वात् ।५।३।११२ इवार्थो निवृत्तः । नानाजातीया अनियतवृत्तयोऽर्थकाम-
प्रधानाः सङ्घाः पूगास्तद्वाचकात्स्वार्थे ञ्यः स्यात् ॥ लौहित्यञ्य्यः ॥ व्रातचफञोरस्त्रि-
याम् ।५।३।११३ ॥ व्राते—कापोतपाक्यः ॥ फञ्—कौञ्जायन्यः । ब्राह्मायन्यः ॥ आयु-
धजीविसङ्घाञ्ञ्यडवाहीकेष्वब्राह्मणराजन्यात् ।५।३।११४ ॥ वाहीकेषु य
आयुधजीविसङ्घस्तद्वाचिनः स्वार्थे ञ्यट् । क्षौद्रक्यः । मालव्यः । टित्त्वान्ङीप् । क्षौद्रकी ॥
आयुधेति किम् ! मल्लाः ॥ सङ्घेति किम् ! सम्राट् ॥ वाहीकेषु किम् ? शबराः ॥ अब्राह्मणेति
किम् ! गोपाहकाः । शालङ्कायनाः । ब्राह्मणे तद्विशेषग्रहणम् । राजन्ये स्वरूपग्रहणम् ॥
वृकाट्ठेण्यण् ।५।३।११५ ॥ आयुधजीविसङ्घवाचकात्स्वार्थे ॥ वार्केण्यः ॥ आयुधेति किम् !
A शाखा, मुख, शृङ्ग, जघन, मेघ, अग्र, चरण, स्कन्ध, स्कन्द, उरस्, शिरस्, अग्र, शरण ।
इति शाखादिः ॥
B शर्करा, कपालिका, कपाटिका, कनिष्ठिका, पुण्डरीक, शतपत्र, गोलोमन्, लोमन्, गोपुच्छ, नसची,
नकुल, सिकता । इति शर्करादिः ॥
C अङ्गुलि, भरुज, बभ्रु, वल्गु, मण्डर, मण्डल, शष्कुली, हरि, कपि, मुनि, रूह, खल, उदश्वित्, गोणी,
उरस्, कुलिश । इत्यङ्गुल्यादिः ॥
१ अत्र यदित्यपपाठः । उग्वादिभ्य इति सूत्रभाष्यविरोधात् ॥ २ "द्वाविवाथौँ काकागमनमिव तालप-
तनमित्र क्रकतालम् काकतालमिव काकतालीयं” इति भाष्यम् ‘वृत्तिविषये काकतालशब्दौ काकतालसमवे-
तक्रियावाचिनौ । तत्र काकागमनं देवदत्तागमनस्योपमानम्, तालपतनं दस्तूपनिपतनस्य । तालेन यः काकस्य
वधः स देवदत्तस्य दस्युना वधस्योपमानमिति वधादिः काकतालीयादिशब्दवाच्यः संपद्यते' इति प्रदीपं च
मनसि निधाय फलितमाह–इहेत्यादिना ॥
१६

(२४२) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

जातिशब्दान्मा भूत् ॥ $^A$दामन्यादित्रिगर्तषष्ठाच्छः । ५।३।११६ ॥ दामन्यादिभ्य-
स्त्रिगर्तषष्ठेभ्यश्चायुधजीविसङ्घवाचिभ्यः स्वार्थे छः स्यात् ॥ त्रिगर्तः षष्ठो वर्गो येषां ते
त्रिगर्तषष्ठाः ॥
आहुस्त्रिगर्तषष्ठांस्तु कौण्डोपरथदाण्डकी ॥
कौष्टकिर्जालमानिश्च ब्रह्मगुप्तोऽथ जानिकः ॥ १ ॥
दामनीयः । दामनीयौ । दामनयः । औलपि-औलपीयः ॥ त्रिगर्तषष्ठाः ।
त्रैगर्तीयः । कौण्डोपरथीयः । दाण्डकीयः ॥ $^B$पर्श्वादियौधेयादि$^C$भ्योऽणञौ । ५।३।
११७ ॥ आयुधजीविसङ्घवाचिभ्य एभ्यः क्रमादणञौ स्तः स्वार्थे ॥ पार्श्वः । पार्श्वौ ।
पर्शवः । यौधेयः । यौधेयौ । यौधेयाः ॥ अभिजिद्विदभृच्छालावाच्छिखावच्छमी-
वद्पूर्णावच्छुद्मदणो यञ् । ५।३।११८ ॥ अभिजिदादिभ्योऽणन्तेभ्यः स्वार्थे यञ् स्यात् ॥
अभिजितोऽपत्यमाभिजित्यः । वैदभृत्यः । शालावत्यः । शैखावत्यः । शामीवत्यः । और्णा-
वत्यः । श्रौमत्यः ॥ ञ्यादयस्तद्राजाः । ५।३।११९ ॥ ‘पूगाञ्ञ्यः इत्यारभ्य उक्ता एत-
त्संज्ञाः स्युः ॥ तेनास्त्रियां बहुषु लुक् । लोहितध्वजाः । कपोतपाकाः । कौञ्जायनाः । ब्राध्‍ना-
यना इत्यादि ॥ पादशतस्य संख्यादेर्वीप्सायां वुन् लोपश्च । ५।४।१ ॥ लोपव-
चनमनेमित्तिकत्वार्थम् । अतो न स्थानिवत् । ‘पादः पत्’ ‘तद्धितार्थ’ इति समासे कृते
प्रत्ययः । वुन्नन्तं क्रियामेव । द्वौ द्वौ पादौ ददाति द्विपदिकाम् द्विशतिकाम् ॥ पादश-
तग्रहणमनर्थकमन्यत्रापि दर्शनात् * ॥ द्विमोदकिकाम् ॥ दण्डव्यवसर्गयोश्च । ५।४।२ ॥
वुन् स्यात् । अवीप्सार्थमिदम् । द्वौ पादौ दण्डितः द्विपदिकाम् । द्विशतिकाम् । व्यवसृजति
ददातीत्यर्थः ॥ $^D$स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने कन् । ५।४।३ ॥ जातीयरोऽपवादः ।
स्थूलकः । अणुकः ॥ चञ्चद्बृहतो रूपसंख्यानम् * ॥ चञ्चत्कः । बृहत्कः ॥ सुराया अहौ ॥
सुरावर्णोऽहिः सुरकः ॥ अनत्यन्तगतौ क्तात् । ५।४।४ ॥ छिन्नकम् । भिन्नकम् । अभि-
न्नकम् ॥ न सामिवचने । ५।४।५ ॥ सामिपर्याये उपपदे क्तान्तान्न कन् ॥ सामिकृतम् ।
अर्धकृतम् । अनत्यन्तगतेरिह प्रकृत्यैवाभिधानात्पूर्वेण कन् न प्राप्तः । इदमेव निषेधसूत्रमत्यन्त-

A दामनि, औलपि, बैजवापि, औदकि, औदङ्कि, आच्युतन्ति, आच्युतदन्ति, शाकुन्तकि, आकिदन्ति,
औडवि, काकदन्तकि, शात्रुन्तपि, सार्वसेनि, बिन्दु, बैन्दवि, तुलम, मौञ्जायनि, काकन्दि, सावित्रीपुत्र ।
इति दामन्यादिः ॥
B पर्शु, असुर, रक्षस्, बाह्लीक, वयस्, वसु, मरुत्, सत्वत्, दशार्ह, पिशाच, अशनि, कार्षापण ।
इति पर्श्वादिः ॥
C यौधेय, कौशेय, शौकेय, शौभ्रेय, धौर्तेय, धार्तेय, ज्याबाणेय, त्रिगर्त, भरत, उशीनर ।
इति यौधेयादिः ॥
D स्थूल, अणु, माष, इषु, कृष्ण, तिलेषु, यव, व्रीहिषु, इक्षु, तिल, पाद्य, कालावदात सुरायाम्,
‘गोमूत्र आच्छादने’ ‘सुरा अहौ’ ‘जीर्ण शालीषु’ ‘पत्रमूल, समस्तो व्यस्तश्च’ कुमारी-
पुत्र, कुमारीश्वशुर, मणि । इति स्थूलादिः ॥

?
It is '२' (digit 2)! Wait, look at footnote 2: "२ अधिकरणे ।".
And what is in L26? It says "२ द्वितीये अन्नमयो यज्ञः ।" or "‘द्वितीये अन्नमयो यज्ञः ।"?
Look at footnote 1: "१ भावे ।". In the main text: "भावेऽधिकरणे वा ल्युट् । आद्ये...".
Wait, in L26: the mark looks like a raised single quote or a '२'? It is raised, like a single quote ' or a small २. Let's look at L9: "‘निकृष्ट...". The quote there is ‘. In L26, it is २ or ‘?
Wait, look at the shape: it has a top curve and bottom horizontal: it's a small २ or a quote? Wait, in L20: "‘रात्सस्य’—चतुः ॥", "‘संयोगान्तस्येति". Those are quotes ‘.
In L26, it's ‘द्वितीये or २द्वितीये? It looks very much like a single quote ‘! But it could be a small 2. Wait, let's look at the footnotes:
The footnote numbers are 1 and 2.
Where is footnote mark 1?
Ah! Footnote 1 is at the bottom: "१ भावे ।"
Where is

( २४४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
शाष्कुलिकम् । शष्कुलीमयम् । द्वितीयेऽर्थे-मौदकिको यज्ञः । मोदकमयः ॥ अनन्ता-
वसथेतिहभेषजाञ्ञ्यः । ५।४।२३ ॥ अनन्त एवानन्त्यम् । आवसथ एवावसथ्यम् ।
इतिहेति निपातसमुदायः, ऐतिह्यम् । भेषजमेव भैषज्यम् ॥ देवत्तान्तात्तादर्थ्ये यत् ।
५।४।२४ ॥ तदर्थ एव तादर्थ्यम् । स्वार्थे ष्यञ् । अग्निदेवतायै इदम् अग्निदेवत्यम् ।
पितृदेवत्यम् ॥ पादार्घाभ्यां च । ५।४।२५ ॥ पादार्थमुदकं पाद्यम् । अर्घ्यम् ॥ नवस्य
नू आदेशः त्नतनप्खवाश्च प्रत्यया वक्तव्याः ॥ नूतनम् । नूत्नम् । नवीनम् ॥ नश्च पुराणे
भ्राट् * ॥ पुराणार्थे वर्तमानात्प्रशब्दान्नो वक्तव्यः । चात्पूर्वोक्ताः । प्रणम् । प्रत्नम् । प्रत-
नम् । प्रीणम् ॥ भागरूपनामभ्यो धेयः * ॥ भागधेयम् । रूपधेयम् । नामधेयम् ॥ आग्नी-
ध्रसाधारणादञ् * ॥ आग्नीध्रम् । साधारणम् । स्त्रियां ङीप् । आग्नीध्री । साधारणी ॥
अतिथेर्यः । ५।४।२६ ॥ तादर्थ्ये इत्येव । अतिथये इदमातिथ्यम् ॥ देवात्तल् । ५।
४।२७ ॥ देव एव देवता ॥ अवेः कः । ५।४।२८ ॥ अविरेवाविकः ॥ ^Aयावादिभ्यः
कन् । ५।४।२९ ॥ याव एव यावकः । मणिकः ॥ लोहितान्मणौ । ५।४।३० ॥
लोहित एव मणिलोहितकः ॥ वर्णे चानित्ये । ५।४।३१ ॥ लोहितकः कोपेन ॥ लोहि-
तालिङ्गबाधनं वा * ॥ लोहितिका, लोहिनिका कोपेन ॥ रक्ते । ५।४।३२ ॥ लाक्षादिना
रक्ते यो लोहितशब्दस्तस्मात्कन्स्यात् । लिङ्गबाधनं वेत्येव । लोहितिका, लोहिनिका शाटी ॥
कालाच्च । ५।४।३३ ॥ 'वर्णे चानित्ये' 'रक्ते' इति द्वयमनुवर्तते । कालकं मुखं वैलक्ष्येण ।
कालकः पटः । कालिका शाटी ॥ ^Bविनयादिभ्यष्ठक् । ५।४।३४ ॥ विनय एव वैन-
यिकः । सामयिकः ॥ उपायो ह्रस्वत्वं च * ॥ औपयिकः ॥ वाचो व्याहृतार्था-
याम् । ५।४।३५ ॥ संदिग्घार्थायां वाचि विद्यमानाद्वाक्शब्दात्स्वार्थे ठक् स्यात् ॥ 'संदेशवाग्
वाचिकं स्यात्'॥ तद्युक्तात्कर्मणोऽण् । ५।४।३६ ॥ कर्मैव कार्मणम् । वाचिकं श्रुत्वा
क्रियमाणं कर्मेत्यर्थः ॥ ओषधेरजातौ । ५।४।३७ ॥ स्वार्थेऽण् ॥ औषधं पिबति ॥ अजातौ
किम् ? ओषधयः क्षेत्रे रूढाः ॥ ^Cप्रज्ञादिभ्यश्च । ५।४।३८ ॥ प्रज्ञ एव प्राज्ञः । प्राज्ञी
स्त्री । दैवतः । बान्धवः ॥ मृदस्तिकन् । ५।४।३९ ॥ मृदेव मृत्तिका ॥ सस्नौ प्रशं-
सायाम् । ५।४।४० ॥ रूपपोऽपवादः । प्रशस्ता मृत् मृत्सा । मृत्स्ना । उत्तरसूत्रेऽन्यतर-
स्यांग्रहणान्नित्योऽयम् ॥ बह्वल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्याम् । ५।४।४२ ॥ बहूनि
ददाति बहुशः । अल्पानि अल्पशः ॥ बह्वल्पार्थान्मङ्गलामङ्गलवचनम् * । नेह-बहूनि
^A याव, मणि, अस्थि, तालु, जानु, सान्द्र, पीत, स्तम्ब, 'ऋतावुष्णशीते' 'पशौ लूनविपाते'
'अणु निपुणे' 'पुत्र कृत्रिमे' 'ज्ञात वेदसमाप्तौ' 'शून्य रिक्ते' 'दान कुत्सिते' 'तनु सूत्रे
ईयसश्च' ज्ञात, अज्ञात, कुमारीक्रीडनकानि च । इति यावादिः ॥
^B विनय, समय, 'उपायो ह्रस्वत्वं च,' संप्रति, संगति, कथंचित्, अकस्माद्, समाचार, उपचार
समयाचार, व्यवहार, संप्रदान, समुत्कर्ष, समूह, विशेष, अत्यय । इति विनयादिः ॥
^C प्रज्ञ, वणिज्, उष्णिक्, उशिज्, प्रत्यक्ष, विद्वस्, विद्वन्, षोडन्, विद्या, मनस्, 'श्रोत्र शरीरे'
जुह्व, 'कृष्ण मृगे' चिकीर्षित, चोर, शत्रु, योध, चक्षुस्, वसु, एनस्, मरुत्, कुश्व, सत्वत, दशार्ह,
वयस्, व्युष्टि, असुर, रक्षस्, पिशाचं, अशनि, कार्षापण, देवता, बन्धु । इति प्रज्ञादिः ॥

ददात्यनिष्टेषु । अलं ददात्याभ्युदयिकेषु ॥ संख्यैकवचनाच्च वीप्सायाम् ।५।४।
४३॥ द्वौ द्वौ ददाति द्विशः । माषं माषं माषशः । प्रस्थशः । परिमाणशब्दा वृत्तावेकार्था
एव ॥ संख्यैकवचनात्किम् ? घटं घटं ददाति ॥ वीप्सायां किम् ? द्वौ ददाति ॥ कारकादि-
च्च्येव—द्वयोर्द्वयोः स्वामी ॥ प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः ।५।४।४४॥ प्रतिना कर्मप्रव-
चनीयेन योगे या पञ्चमी विहिता तदन्तात्तसिः स्यात् ॥ प्रद्युम्नः कृष्णतः प्रति ॥ ^Aआद्यादिभ्य
उपसंख्यानम् * ॥ आदौ आदितः । मध्यतः । पृष्ठतः । पार्श्वतः । आकृतिगणोऽयम् ।
स्वरेण स्वरतः । वर्णतः ॥ अपादाने चाऽहीयरुहोः ।५।४।४५॥ अपादाने या पञ्चमी
तदन्तात्तसिः स्यात् ॥ ग्रामादागच्छति । ग्रामतः ॥ अहीयरुहोः किम् ? स्वर्गाद्धीयते । पर्वता-
दवरोहति ॥ अतिग्रहाऽव्यथनक्षेपेष्वकर्तरि तृतीयायाः ।५।४।४६॥ अकर्तरि
तृतीयान्ताद्वा तसिः स्यात् ॥ अतिक्रम्य ग्रहोऽतिग्रहः । चारित्रेणातिगृह्यते । चारित्रतोऽति-
गृह्यते । चारित्रेणान्यानतिक्रम्य वर्तत इत्यर्थः ॥ अव्यथनमचलनम् । वृत्तेन न व्यथते ।
वृत्ततो न व्यथते । वृत्तेन न चलतीत्यर्थः ॥ क्षेपे—वृत्तेन क्षिप्तः । वृत्ततः क्षिप्तः । वृत्तेन
निन्दित इत्यर्थः ॥ अकर्तरीति किम् ? देवदत्तेन क्षिप्तः ॥ हीयमानपापयोगाच्च ।५।४।
४७॥ हीयमानपापयुक्तादकर्तरि तृतीयान्ताद्वा तसिः ॥ वृत्तेन हीयते । वृत्तेन पापः ।
वृत्ततः । क्षेपस्याविवक्षायामिदम् ॥ क्षेपे तु पूर्वेण सिद्धम् ॥ अकर्तरि किम् ? देवदत्तेन हीयते ॥
षष्ठ्या व्याश्रये ।५।४।४८॥ षष्ठ्यन्ताद्वा तसिः स्यान्नानापक्षसमाश्रये ॥ देवा अर्जुन-
तोऽभवन् । आदित्याः कर्णतोऽभवन् । अर्जुनस्य पक्ष इत्यर्थः ॥ व्याश्रये किम् ? वृक्षस्य
शाखा ॥ रोगाच्चापनयने ।५।४।४९॥ रोगवाचिनः षष्ठ्यन्ताद्वा तसिश्चिकित्सायाम् ॥
प्रवाहिकातः कुरु । प्रतीकारमस्याः कुर्वित्यर्थः ॥ अपनयने किम् ? प्रवाहिकायाः प्रकोपनं
करोति ॥ कृब्वास्तियोगे संपद्यकर्तरि च्विः ।५।४।५०॥ अभूततद्भाव इति
वक्तव्यम् * ॥ विकारात्मतां प्राप्नुवत्यां प्रकृतौ वर्तमानाद्विकारशब्दात्स्वार्थे च्विर्वा स्यात्करो-
त्यादिभिर्योगे ॥ अस्य च्वौ ।७।४।३२॥ अवर्णस्य ईत्स्यात् च्वौ ॥ वेर्लोपः । च्व्यन्त-
त्वादव्ययत्वम् । अकृष्णः कृष्णः संपद्यते तं करोति कृष्णीकरोति । ब्रह्मीभवति । गङ्गी-
स्यात् ॥ अव्ययस्य चावीत्त्वं नेति वाच्यम् * ॥ दोषाभूतमहः । दिवाभूता रात्रिः । एतच्चा-
व्ययीभावश्चेति सूत्रे भाष्ये उक्तम् ॥ क्यच्क्यङोश्च ।६।४।१५२॥ हलः परस्यापत्ययका-
रस्य लोपः स्यात् क्ये च्वौ च परतः ॥ गार्गीभवति ॥ च्वौ च ।७।४।२६॥ च्वौ परे
पूर्वस्य दीर्घः स्यात् ॥ शुचीभवति । पटू स्यात् । अव्ययस्य दीर्घत्वं नेति केचित्तन्निर्मूलम् ।
स्वस्ति स्यादिति तु महाभाष्याच्चेरभावात्सिद्धम् । स्वस्ती स्यादित्यपि पक्षे स्यादिति
चेदस्तु । यदि नेष्यते तर्ह्यनभिधानात् च्विरेव नोत्पद्यते इत्यस्तु ॥ रीङ्कृतः ॥ मात्रीकरोति ॥
अरुर्मनश्चक्षुश्चेतोहरोजसां लोपश्च ।५।४।५१॥ एषां लोपः स्यात् च्विश्च ॥
अरूकरोति । उन्मनीस्यात् । उच्चक्षूकरोति । विचेतीकरोति । विरहीकरोति । विरजीकरोति ॥
A आदि, मध्य, अन्त, पृष्ठ, पार्श्व । इत्याद्यादिराकृतिगणः ॥
१ 'श्राद्धादिषु' इति भाष्ये पर्यायः प्रदर्शितः । तेन श्राद्धस्यामङ्गलत्वसूचनात् परेतोद्देश्यकर्मण एव
श्राद्धशब्दार्थत्वं कथितम् ॥

विभाषा साति कात्स्न्ये । ५।४।५२ ॥ च्विविषये सातिर्वा स्यात्साकल्ये ॥ सात्प-
दाद्योः ।८।३।१११ ॥ सस्य षत्वं न स्यात् ॥ दधि सिञ्चति । कृत्स्नं शस्त्रमग्निः संपद्यतेऽग्नि-
साद्भवति । अग्नीभवति । महाविभाषया वाक्यमपि ॥ कात्स्न्ये किम् । एकदेशेन शुक्लीभवति
पटः ॥ अभिविधौ संपदा च । ५।४।५३ ॥ संपदा कृन्वस्तिभिश्च योगे सातिर्वा
स्याद्व्याप्तौ ॥ पक्षे कृन्वस्तियोगे च्विः । संपदा तु वाक्यमेव । अभिसात्संपद्यते अग्निसाद्भवति
शस्त्रम् । अग्नीभवति । जलसात्संपद्यते जलीभवति लवणम् ॥ एकस्या व्यक्तेः सर्वावयवाव-
च्छेदेनान्यथाभावः कात्स्न्र्यम् । बहूनां व्यक्तीनां किंचिदवयवावच्छेदेनान्यथात्वं त्वभिविधिः ॥
तदधीनवचने । ५।४।५४ ॥ सातिः स्यात्कृन्वस्तिभिः संपदा च योगे ॥ राजसात्करोति ।
राजसात्संपद्यते । राजाधीनमित्यर्थः ॥ देये त्रा च । ५।४।५५ ॥ तदधीने देये त्रा स्यात्सा-
तिश्च कृम्वाद्योगे ॥ विप्राधीनं देयं करोति विप्रत्रा करोति । विप्रत्रा संपद्यते । पक्षे विप्रसा-
त्करोति ॥ देये किम् ? राजसाद्भवति राष्ट्रम् ॥ देवमनुष्यपुरुषपुरुमर्त्येभ्यो द्विती-
यासप्तम्योर्बहुलम् । ५।४।५६ ॥ एभ्यो द्वितीयान्तेभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यश्च त्रा स्यात् ॥
देवत्रा वन्दे रमे वा ॥ बहुलोक्तेरन्यत्रापि—बहुत्रा जीवतो मनः ॥ अव्यक्तानुकरणाद्
द्व्यजवरार्धानितौ डाच् । ५।४।५७ ॥ द्व्यच् अवरं न्यूनं न तु ततो न्यूनम् । अने-
काजिति यावत् । तादृशमर्धं यस्य तस्माड्डाच् स्यात्कृन्वस्तिभिर्योगे ॥ डाचि विवक्षिते द्वे
बहुलम् * ॥ नित्यमाम्रेडिते डाचीति वक्तव्यम् * ॥ डाच्परं यदाम्रेडितं तस्मिन्परे पूर्वपर-
योर्वर्णयोः पररूपं स्यात् । इति तकारपकारयोः पकारः । पटपटाकरोति ॥ अव्यक्तानुकरणा-
त्किम् । दृषत्करोति ॥ द्व्यजवरार्धात्किम् ? श्रत्करोति ॥ अवरेति किम् ? खरटखरटाकरोति ।
त्रपटत्रपटाकरोति ' ॥ अनेकाच इत्येव सूत्रयितुमुचितम् । एवं हि डाचीति परसप्तम्येव द्वित्वे
सुवचेत्यवधेयम् ॥ अनितौ किम् ? पटिति करोति ॥ कृञो द्वितीयतृतीयशम्बबी-
जात्कृषौ ५।४।५८ ॥ द्वितीयादिभ्यो डाच् स्यात्कृञ एव योगे कर्षणेऽर्थे ॥ बहुलोक्ते-
रव्यक्तानुकरणादन्यस्य डाचि न द्वित्वम् ॥ द्वितीयं तृतीयं कर्षणं करोति द्वितीयाकरोति ।
तृतीयाकरोति । शम्बशब्दः प्रतिलोमे । अनुलोमं कृष्टं क्षेत्रं पुनः प्रतिलोमं कर्षति शम्बा-
करोति । बीजेन सह कर्षति बीजाकरोति ॥ संख्यायाश्च गुणान्तायाः । ५।४।५९ ॥
कृञो योगे कृषौ डाच् स्यात् । द्विगुणाकरोति क्षेत्रम् । क्षेत्रकर्मकं द्विगुणं कर्षणं करोतीत्यर्थः ॥
"समयाच्च यापनायाम् । ५।४।६० ॥ कृषाविति निवृत्तम् । कृञो योगे डाच् स्यात् ॥
समयाकरोति । कालं यापयतीत्यर्थः ॥ सपत्रनिष्पत्रादतिव्यथने । ५।४।६१ ॥
सपत्रा करोति मृगम् । सपुङ्खशरप्रवेशनेन सपत्रं करोतीत्यर्थः । निष्पत्रा करोति । सपुङ्खस्य
शरस्यापरपार्श्वेन निर्गमनान्निष्पत्रं करोतीत्यर्थः ॥ अतिव्यथने किम् । सपत्रं निष्पत्रं वा
करोति भूत लम् ॥ निष्कुलान्निष्कोपणे । ५।४।६२ ॥ निष्कुला करोति दाडिमम् ।
निर्गतं कुलमन्तरवयवानां समूहो यस्मादिति बहुव्रीहेर्डाच् ॥ सुखप्रियादानुलोम्ये ।
५।४।६३ ॥ सुखा करोति । प्रिया करोति गुरुम् । अनुकूलाचरणेनानन्दयतीत्यर्थः ॥
दुःखात्प्रातिलोम्ये । ५।४।६४ ॥ दुःखा करोति स्वामिनम् । पीडयतीत्यर्थः ॥ शूला-

त्पाके ।५।४।६५ ॥ शूला करोति मांसम् । शूलेन पचतीत्यर्थः ॥ सत्यादशपथे ।
५।४।६६ ॥ सत्याकरोति भाण्डं वणिक् । क्रेतव्यमिति तथ्यं करोतीत्यर्थः । शपथे तु सत्यं
करोति विप्रः ॥ भद्रात्परिवापणे ।५।४।६७ ॥ भद्रशब्दो मङ्गलार्थः । परिवापणं
मुण्डनम् । भद्रा करोति । माङ्गल्यमुण्डनेन संस्करोतीत्यर्थः ॥ भद्राञ्चेति वक्तव्यम् * ॥
भद्राकरोति । अर्थः प्राग्वत् ॥ परिवापणे किम् ? भद्रं करोति । भद्रं करोति ॥
इति तद्धितप्रकरणम् ।
अथ द्विरुक्तप्रकरणम् ।
सर्वस्य द्वे ।८।१।१ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ नित्यवीप्सयोः ।८।१।४ ॥ आभीक्ष्ण्ये
वीप्सायां च द्योत्ये पदस्य द्विर्वचनं स्यात् ॥ आभीक्ष्ण्यं तिङन्तेष्वव्ययसंज्ञककृदन्तेषु च
पचति पचति । भुक्त्वा भुक्त्वा । वीप्सायाम्—वृक्षं वृक्षं सिञ्चति । ग्रामो ग्रामो रमणीयः ॥
परेर्वर्जने ।८।१।५ ॥ परि परि वङ्गेभ्यो वृष्टो देवः । वङ्गान्परिहृत्येत्यर्थः ॥ परेर्वर्जने वा
वचनम् ॥ * ॥ परि वङ्गेभ्यः ॥ उपर्यध्यधसः सामीप्ये ।८।१।७ ॥ उपर्युपरि ग्रामम् ।
ग्रामस्योपरिष्टात्समीपे देशे इत्यर्थः ॥ अध्यधि सुखम् । सुखस्योपरिष्टात्समीपकाले दुःख-
मित्यर्थः । अधोधो लोकम् । लोकस्याधस्तात्समीपे देशे इत्यर्थः ॥ वाक्यादेरामन्त्रित-
स्याऽसूयासम्मतिकोपकुत्सनभर्त्सनेषु । ८ । १ । ८ ॥ असूयायाम्—सुन्दर सुन्दर
वृथा ते सौन्दर्यम् । संमतौ—देव देव वन्द्योसि । कोपे—दुर्विनीत दुर्विनीत इदानीं ज्ञास्यसि ।
कुत्सने—धानुष्क धानुष्क वृथा ते धनुः । भर्त्सने—चोर चोर घातयिष्यामि त्वाम् ॥ एकं
बहुव्रीहिवत् । ८ । १ । ९ ॥ द्विरुक्त एकशब्दो बहुव्रीहिवत्स्यात् ॥ तेन सुब्लोपपुंवद्भावौ ॥
एकैकमक्षरम् । इह द्वयोरपि सुपोलुकि कृते बहुव्रीहिवद्भावादेव प्रातिपदिकत्वात्समुदायात्सुप् ।
एकैकयाहुत्या । इह पूर्वभागे पुंवद्भावादवग्रहे विशेषः । 'न बहुव्रीहावित्यत्र पुनर्बहुव्रीहिग्रहणं
मुख्यबहुव्रीहिलाभार्थम् । तेनातिदिष्टबहुव्रीहौ सर्वनामतानस्त्येवेति प्राञ्चः ॥ वस्तुतस्तु भाष्य-
मते प्रत्याख्यातमेतत् । सूत्रमतेऽपि बहुव्रीह्यर्थेऽलौकिके विग्रहे निषेधकं न तु बहुव्रीहाविती-
हातिदेशशङ्कैव नास्ति । एकैकास्मै देहि ॥ आबाधे च । ८ । १ । १० ॥ पीडायां द्योत्यायां
द्वे स्तो बहुव्रीहिवच्च ॥ गतगतः । विरहात्पीड्यमानस्येयमुक्तिः । बहुव्रीहिवद्भावात्सुब्लुक् ।
गतगता । इह पुंवद्भावः ॥ कर्मधारयवदुत्तरेषु । ८ । १ । ११ ॥ इत उत्तरेषु द्विर्वचनेषु
कर्मधारयवत्कार्यम् । प्रयोजनं सुब्लोपपुंवद्भावान्तोदात्तत्वानि ॥ प्रकारे गुणवचनस्य ।
। ८ । १।१२ ॥ सादृश्ये द्योत्ये गुणवचनस्य द्वे स्तस्तच्च कर्मधारयवत् । कर्मधारयवदुत्तरेष्वि-
त्यधिकारात् । तेन पूर्वभागस्य पुंवद्भावः । समासस्येत्यन्तोदात्तत्वं च । पटुपट्वी । पटुपटुः ।
पटुसदृशः । ईषत्पटुरिति यावत् । गुणोपसर्जनद्रव्यवाचिनः केवलगुणवाचिनश्चेह गृह्यन्ते ।
शुक्लशुक्लं रूपम् । शुक्लशुक्लः पटः ॥ आनुपूर्व्ये द्वे वाच्ये * ॥ मूलेमूले स्थूलः ॥ संभ्रमेण
प्रवृत्तौ यथेष्टमनेकधा प्रयोगो न्यायसिद्धः * ॥ सर्पःसर्पः बुध्यस्व २ । सर्पः ३ बुध्यस्व ३
क्रियासमभिहारे च * ॥ लुनीहिलुनीहीत्येवायं लुनाति । नित्यवीप्सयोरिति सिद्धे भृशार्थे
द्वित्वार्थमिदम् । पौनःपुन्येऽपि लोटा सह समुचित्य द्योतकतां लब्धुं वा ॥ कर्मव्यतिहारे

सर्वनाम्नो द्वे वाच्ये समासवच्च बहुलम् * ॥ बहुलग्रहणादन्यपरयोर्न समासवत् । इतरश-
ब्दस्य तु नित्यम् ॥ असमासवद्भावे पूर्वपदस्य सुपः सुर्वक्तव्यः*॥ अन्योन्यं विप्रा नमन्ति।
अन्योन्यौ । अन्योन्यान् । अन्योन्येन कृतम् । अन्योन्यस्मै दत्तमित्यादि । अन्योन्येषां पुष्करै-
रामृशन्त इति माघः । एवं परस्परम् । अत्र कस्कादित्वाद्विसर्गस्य सः । इतरेतरम् । इतरे-
तरेणेत्यादि ॥ स्त्रीनपुंसकयोरुत्तरपदस्थाया विभक्तेराम्भावो वा वक्तव्यः * ॥ अन्यो-
न्याम् । अन्योन्यम् । परस्पराम् । परस्परम् । इतरेतराम् । इतरेतरं वा इमे ब्राह्मण्यौ कुले वा
भोजयतः ॥ अत्र केचित्—आमादेशो द्वितीयाया एव । भाष्यादौ तथैवोदाहृतत्वात् । तेन
स्त्रीनपुंसकयोरपि तृतीयादिषु पुंवदेव रूपमित्याहुः । अन्ये तूदाहरणस्य दिङ्मात्रत्वात्सर्ववि-
भक्तीनामामादेशमाहुः ॥
दलद्वये टाबभावः क्लीबे चाद्ड्विरहः स्वमोः ॥
समासे सोरलुक्चेति सिद्धं बाहुलकात्त्रयम् ॥ १ ॥
तथाहि । अन्योन्यं परस्परमित्यत्र दलद्वयेऽपि टाप् प्राप्तः । न च 'सर्वनाम्नो वृत्ति-
मात्रे पुंवद्भावः' । अन्यपरयोरसमासवद्भावात् । नच द्विर्वचनमेव वृत्तिः । 'यां यां प्रियः
प्रैक्षत कातराक्षीं सा सा' इत्यादावतिप्रसङ्गात् । अन्योन्यमितरेतरमित्यत्र च 'अद्ड्डतरा-
दिभ्य इत्याद् प्राप्तः । 'अन्योन्यसंसक्तमहत्त्रियामम्' । अन्योन्याश्रयः । परस्पराक्षिसादृश्यम् ।
अदृष्टपरस्परैरित्यादौ सोर्लुक्च प्राप्तः । सर्वं बाहुलकेन समाधेयम् । प्रकृतवार्तिकभाष्योदाहरणं
'स्त्रियामिति सूत्रे 'अन्योन्यसंश्रयं त्वेतद्' इति भाष्यं चात्र प्रमाणमिति ॥ अकृच्छ्रे प्रियसुख-
योरन्यतरस्याम् ।८।१।१३ ॥ प्रियप्रियेण ददाति । प्रियेण वा । सुखसुखेन ददाति ।
सुखेन वा । द्विर्वचने कर्मधारयवद्भावात्सुब्लुकि पुनस्तदेव वचनम् । अतिप्रियमपि वस्त्व-
नायासेन ददातीत्यर्थः ॥ यथास्वे यथायथम् ।८।१।१४ ॥ यथास्वमिति वीप्सायामव्य-
यीभावः । योऽयमात्मा यच्चात्मीयं तद्यथास्वम् । तस्मिन्यथाशब्दस्य द्वे क्लीबत्वं च निपात्यते ॥
यथायथं ज्ञाता । यथास्वभावमित्यर्थः । यथात्मीयमिति वा ॥ द्वन्द्वं रहस्यमर्यादावच-
नव्युत्क्रमणयज्ञपात्रप्रयोगाभिव्यक्तिषु । ८ । १ । १५ ॥ द्विशब्दस्य द्विर्वचनं पूर्व-
पदस्याम्भावोऽत्वं चोत्तरपदस्य नपुंसकत्वं च निपात्यते एष्वर्थेषु ॥ तत्र रहस्यं द्वन्द्वशब्दस्य
वाच्यम् । इतरे विषयभूताः ॥ द्वन्द्वं मन्त्रयंते । रहस्यमित्यर्थः ॥ मर्यादा स्थित्यनतिक्रमः ।
आचतुरं हीमे पशवो द्वन्द्वं मिथुनायन्ते । माता पुत्रेण मिथुनं गच्छति—पौत्रेण प्रपौत्रेणा-
पीत्यर्थः ॥ व्युत्क्रमणं पृथगवस्थानम् । द्वन्द्वं व्युत्क्रान्ताः । द्विवर्गसंबन्धेन पृथगवस्थिताः ॥
द्वन्द्वं यज्ञपात्राणि प्रयुनक्ति ॥ द्वन्द्वं संकर्षणवासुदेवौ । अभिव्यक्तौ साहचर्येणेत्यर्थः । योग-
विभागादन्यत्रापि द्वन्द्वमिष्यते ॥
इति द्विरुक्तप्रकरणम् ।
॥ इति श्रीमद्भट्टोजीदीक्षितविरचितायां सिद्धान्तकौमुद्यां पूर्वार्धं समाप्तम् ॥
इति श्रीदाधिमथशिवदत्तविनिर्मितायां सारदर्शिन्यां द्विरुक्तप्रक्रिया समाप्ता ।
शिवदत्तो दाधिमथष्टिप्पणीं सारदर्शिनीम् ।
दधिमथ्याः प्रसादेन पूर्वार्धे समपूपुरत् ॥

परस्मैपदानांमपि प्रत्ययत्वात् तेषां
[Wait: आत्मनेपदपरस्मैपदानांमपि or आत्मनेपदपरस्मैपदानान्मपि or आत्मनेपदपरस्मैपदानाम्?
Look at: "आत्मनेपदपरस्मैपदानांमपि" or "आत्मनेपदपरस्मैपदानान्मपि"?
It says: "आत्मनेपदपरस्मैपदानान्मपि" or "आत्मनेपदपरस्मैपदानाम्"?
Wait, look at: "आत्मनेपदपरस्मैपदानान्मपि":
आ त्म ने प द प र स्मै प दा ना म पि -> look at the anusvara and 'म':
पदानांमपि or पदानामपि?
There is an anusvara: पदानांमपि!]
[L...] च “अनुदात्तङित आत्मनेपदम्” इत्यादिभिर्विधानेऽपि तृतीयाध्यायगोचरत्वाभावात् पदव्यवस्थाप्रकरणयो-
[L...] जनमत्रासङ्गतमित्यपास्तम् ॥

Wait, let's re-examine:
"श्रौत्रैार्हन्तीचगणैर्गुण्यैर्महर्षिभिरहर्दिवम् ।"
Wait! Look at the first line of the verse again!
Could it be:
श्रौत्रैरन्तेवासिगणैर्?
Let's look at the letters:
श्रौ - त्रै -
then a stroke: is it

तत्रादौ दश लकाराः प्रदर्श्यन्ते-लट् । लिट् । लुट् । लृट् । लेट् । लोट् । लङ् ।
लिङ् । लुङ् । लृङ् ॥ एषु पञ्चमो लकारश्छन्दोमात्रगोचरः ॥ वर्तमाने लट् ।३।२।
१२३ ॥ वर्तमानक्रियावृत्तेर्धातोर्लट् स्यात् । अटावितौ ॥ लः कर्मणि च भावे चाक-
१ तत्रेति । तत्र=तृतीयाध्यायगोचरेषु प्रत्ययेषु । आदौ दश लकाराः प्रदर्श्यन्ते इत्यर्थः ।
अनुबन्धभेदेन लकाराणां भेदाद् दशविधत्वम् । "प्रदर्श्यन्ते" = इत्यस्य स्वरूपतस्तदादेशतस्तद्रूपादितश्च
प्रदर्श्यन्ते इत्यर्थः । सर्वनिरूपण एव च तस्य तात्पर्यम् । उपरिष्टाच्च "एषु पञ्चमो लकारश्छन्दो-
मात्रगोचरः" इति वक्ष्यमाणतया तादृशस्य च लकारस्य वैदिकप्रक्रियायामेव निरूपणीयतया तत्रैव
तस्य स्वरूपरूपादिकं प्रादर्शि । एवं च उत्सर्गापवादस्थल इव संकोचस्यावश्यकतया तदतिरिक्तानां
नवानां लकाराणां स्वरूपरूपाभ्यां प्रदर्शनमादिमे तिङन्तप्रकरणे प्रतिज्ञातं भवतीति तथैव कृतत्वान्न काप्यनु-
पपत्तिः । "दश लकाराः" इति "दश" पदं तु लकाराणां "लः कर्मणि च" इत्यादि विधीनां
वस्तुतो दशत्वमिति ज्ञापनायैव । तथा च स्वरूपस्वभावाभ्यामादिमे तिङन्तप्रकरणे प्रदर्श्यमानेषु लकारेषु
न दशत्वं विशेषणं सत् तेन रूपेण लकाराणां प्रदर्श्यमानतां बोधयति, किं तु उपलक्षणं सत् वस्तुतो
ये दश लकारास्तेषु योग्यताबलान्नवानां लकाराणां स्वरूपस्वभावाभ्यां प्रदर्शनं बोधयतीति फलितम् ॥
२ सूत्रकृता तत्रतत्र निर्दिष्टानि लकाराणां स्वरूपान्याह-लट् लिडित्यादिना । अत्र प्रथमतः षट् टितः ।
पश्चात् ङितो निर्दिष्टाः प्रत्याहारस्थवर्णक्रमानुरोधेन ॥ ३ पञ्चम इति । लेडित्यर्थः । तस्य च पञ्चमत्वं
स्वोक्तक्रमानुरोधेन । छन्दोमात्रेति । अतः प्रकृते तिङन्तप्रकरणे स्वरूपस्वभावतः सूत्रेण तस्य व्युत्पादनं न
क्रियते इति भावः ॥ ४ वर्तमान इति । वर्तमाना या क्रिया तद्वाचकाद्धातोर्लट् स्यात् । स च प्रत्ययसंज्ञ
इत्यर्थः ॥ क्रियाया वर्तमानत्वं नाम प्रारब्धापरिसमाप्तत्वम् । पदान्तरसमभिव्याहारं विनैव साध्यत्वप्रकारक-
प्रतीतिविषयः, एकफलोद्देशेन प्रवृत्तपूर्वापरीभूतावयवकः, संकलनात्मकैकबुद्धिविषयीकृतो व्यापारसमूहः क्रिया ।
स्पष्टा चेयं रीतिर्भूवादिसूत्रे भाष्ये ॥ हरिरप्याह-“यावत्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते ।
आश्रितक्रमरूपत्वात् क्रियेति व्यपदिश्यते ॥ गुणभूतैरवयवैः समूहः क्रमजन्मनाम् ।
बुद्ध्या प्रकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यते ॥” इति ॥ इत्थं च आरब्धक्रियात आरभ्य तत्समा-
प्तिपर्यन्तं “पचति” इत्येव प्रयोगः । “पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेनाचष्टे उपक्रमप्रभृत्यपवर्गप-
र्यन्तं व्रजति पचतीति” इति यास्कोक्तेरप्यत्रैव तात्पर्यम् ॥ भावप्रधानमाख्यातं सत्त्वप्रधानानि नामानि ।
यथा “गच्छति” इत्यत्र “गमनं करोति” इत्यर्थेन क्रियायाः प्राधान्यम् । यथा च “गौः” इत्यत्र
“एकत्वसंख्याविशिष्टा गौः” इत्यर्थेन द्रव्यस्य प्राधान्यम् । “यत्रोभे भावप्रधाने” इति निरुक्ततो
यत्राख्यातनामनी द्वे एव भवतस्तत्र भावप्राधान्यम् । यथा “देवदत्तो गच्छति” इत्यत्र “देवदत्ताभिन्नैक-
कर्तृकं वर्तमानकालिकं गमनम्” इत्यर्थेन क्रियाया एव प्राधान्यम् । शाब्दिकमते क्रियामुख्यविशेष्यकः शाब्द-
बोधो भवति । तथा च “देवदत्तो भवति” इत्यस्य “देवदत्ताभिन्नैककर्तृकं वर्तमानकालिकं भवनम्”
इति शाब्दबोधः । नैयायिक नये तु कर्तृमुख्यविशेष्यकः शाब्दबोधो भवति । तथा च “देवदत्तो भवति”
इत्यस्य “भवनानुकूलकृतिमान् देवदत्तः” इत्येवं शाब्दबोधः । युक्तायुक्तत्वं स्वयमूहनीयं विस्तरभिया नेह
प्रपञ्चि ॥ ५ इत्संज्ञामन्तरा निवृत्त्युपायाभावादाह-अटाविताविति । “उपदेशेऽजनुनासिक इत्” “हल-
न्त्यम्” इति सूत्राभ्यामित्संज्ञकावित्यर्थः ॥ लटि टित्त्वम् “एधते” इत्यादौ “टित आत्मनेपदानां टेरे”
इत्येत्वार्थम् । अकारोच्चारणं तु “लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे” इति विशेषणार्थम् । ननु अकार-
टकारयोरित्संज्ञावल् लकारस्यापि “लशकतद्धिते” इति सूत्रेणेत्संज्ञा कुतो न ? न च फलाभावान्नेत्संज्ञेति
वाच्यम्, “लिति” इति लित्स्वरस्यैव फलत्वेन वक्तुं शक्यत्वात् । न च णलो लित्त्वेन तदभावस्य ज्ञापना-
न्नेदं फलमिति वाच्यम्, अश्रवणस्यैव फलत्वादिति चेन्न, “उच्चारणसामर्थ्याल्लस्य नेत्त्वम्” इत्यङ्गीकारेणे-
त्संज्ञाया अप्रवृत्तेः ॥

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । (२५१)
र्मकेभ्यः ।३।४।६९ ॥ लकाराः सकर्मकेभ्यः कर्मणि कर्तरि च स्युरकर्मकेभ्यो भावे कर्तरि
च ॥ लस्य ।३।४।७७ ॥ अधिकारोऽयम् ॥ तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्ता-
तांझाथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् ।३।४।७८ ॥ एतेऽष्टादश लादेशाः स्युः ॥ लः
परस्मैपदम् ।१।४।९९ ॥ लादेशाः परस्मैपदसंज्ञाः स्युः ॥ तङानावात्मनेपदम् ।
१।४।१०० ॥ तङ् प्रत्याहारः । शानच्कानचौ चैतत्संज्ञाः स्युः । पूर्वसंज्ञापवादः ॥ अनुदा-
त्ङित आत्मनेपदम् ।१।३।१२ ॥ अनुदात्तेत उपदेशे यो ङित्तदन्ताच्च धातोर्लस्य
स्थाने आत्मनेपदं स्यात् ॥ स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले ।१।३।७२ ॥
स्वरितेतो ञितश्च धातोरात्मनेपदं स्यात्कर्तृगामिनि क्रियाफले ॥ शेषात्कर्तरि परस्मै-
पदम् ।१।३।७८ ॥ आत्मनेपदनिमित्तहीनाद्धातोः कर्तरि परस्मैपदं स्यात् ॥ तिङस्त्रीणि
त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः ।१।४।१०१ ॥ तिङ उभयोः पदयोस्त्रयस्त्रिकाः क्रमादे-
तत्संज्ञाः स्युः ॥ तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः ।१।४।१०२ ॥ लब्ध-
प्रथमादिसंज्ञानि तिङस्त्रीणि त्रीणि वचनानि प्रत्येकमेकवचनादिसंज्ञानि स्युः ॥ युष्मद्युप-
पदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः ।१।४।१०५ ॥ तिङ्वाच्यकारकवाचिनि
१ सकर्मकेभ्य इति । फलव्यधिकरणव्यापारवाचकत्वं सकर्मकत्वम् ” यथा “देवदत्तो ग्रामं गच्छति ”
इत्यत्र फलं ग्रामनिष्ठम्, व्यापारश्च देवदत्तनिष्ठ इति ॥ फलसमानाधिकरणव्यापारवाचकत्वमकर्मकत्वम् ।
यथा “देवदत्तः स्नाति” इत्यत्र फलव्यापारावुभावपि देवदत्तनिष्ठौ । हरिरप्याह-“ फलव्यापारयोरेक-
निष्ठतायामकर्मकः । धातुस्तयोर्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः ॥” इति ॥ २ अधिकारोऽय-
मिति । स्वदेशे वाक्यार्थशून्यत्वे सति परदेशे वाक्यार्थबोधजनकत्वमधिकारत्वम् ॥ ३ एतेष्टादश
इति । धातोर्विहितस्य लस्य स्थान इत्यर्थः ॥ तेन “लुनाति” इत्यादौ न दोषः ॥ ४ लादेशा
इति । सिजादीनां परस्मैपदसंज्ञा तु न भवति, सूत्रे “लः” इत्यस्य षष्ठ्यन्तत्वेन लकारस्थाने जायमानाना-
मेव परस्मैपदसंज्ञाविधानेन लकारनिमित्तकानां सिजादीनामप्राप्तेरिति गुरुचरणाः ॥ ५ कृत्यकृतसंज्ञादी-
नामिव संज्ञासांकर्यं परिहरन्नाह-पूर्वसंज्ञेति । प्रकल्प्य चापवादविषयं तत उत्सर्गोऽभिनिवि-
शते' इति परिभाषया “ लः परस्मैपदम् ” इत्यस्य “ तङनेतरलमात्रावच्छिन्नोद्देशेन विहिता लादेशाः
परस्मैपदसंज्ञाः स्युरित्येवार्थ इति भावः ॥ ननु संज्ञानां परस्परं बाधो न दृष्टगोचर इति चेन्न. भपदसं-
ज्ञाविषये तथा दृष्टत्वात् । आकडारसूत्रबहिर्भूतानां तु न बाध्यबाधकभाव इति त्वन्यत् ॥ ६ तेन 'चुकुटि-
षति' इत्यादौ 'गाङ्कुटादिभ्यः' इत्यनेन सन आतिदेशिकङित्त्वेन नात्मनेपदापत्तिरिति भावः ॥ ७ क्रिया-
फल इति । क्रियायाः फलं चात्र स्वर्गाद्येव, न तु दक्षिणादि तस्यान्यथापि सिद्धत्वात् । तदुक्तं भाष्य-
कृता-“नचान्तरेण यजिं यजिफलं लभन्ते । याजकाः पुनरन्तरेणापि यजिं गां लभन्ते”
इति । हरिणापि-” यस्यार्थस्य प्रसिद्धयर्थमारभ्यन्ते पच्यादयः । तत्प्रधानं फलं तेषां न
लाभादिप्रयोजनम्” इत्युक्तमिति पूज्यपादाः ॥ ८ युष्मद्युपपदे इति । उपोच्चारितं पदमुपपदम् ॥
“ उपपदमतिङ् ” इति कृत्रिमस्य तु नेह ग्रहणं प्रयोजनाभावात् ॥ ९ समानाधिकरण इति ।
भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नर्थे वृत्तिः सामानाधिकरण्यम् ॥ यथा “भवसि" इत्यादौ भिन्नप्रवृत्तिनि-
मित्तयोर्युष्मत्तिङोः कारकरूप एकैवास्मिन्नर्थे वृत्तिः । वाच्यत्वे सति वाच्यवृत्तित्वे सति वाच्योपस्थितौ प्रकारतया
भासमानत्वं प्रवृत्तिनिमित्तत्वम् । इत्यादि सकलमभिप्रेत्याह-तिङ्वाच्यकारकवाचिनीति ॥

( २८२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
युष्मदि प्रयुज्यमानेऽप्रयुज्यमाने च मध्यमः स्यात् ॥ प्रहासे च मन्योपपदे मन्यते-
रुत्तम एकवच्च ।१।४।१०६ ॥ मन्यधातुरूपपदं यस्य धातोस्तस्मिन्प्रकृतिभूते सति
मध्यमः स्यात्परिहासे गम्यमाने मन्यतेस्तूत्तमः स्यात्स चैकार्थस्य वाचकः स्यात् ॥ अस्म-
द्युत्तमः ।१।४।१०७ ॥ तथाभूतेऽस्मद्युत्तमः स्यात् ॥ शेषे प्रथमः ।१।४।१०८ ॥
मध्यमोत्तमयोरविषये प्रथमः स्यात् ॥ भू सत्तायाम् ॥ कर्तृविवक्षायां भू ति इति स्थिते ॥
तिङ्शित्सार्वधातुकम् । ३ । ४ । ११३ ॥ तिङः शितश्च धात्वधिकारोक्ता एतत्संज्ञाः
स्युः ॥ कर्तरि शप् ।३।१।६८ ॥ कर्त्रर्थे सार्वधातुके परे धातोः शप् स्यात् ॥ शपावितौ ॥
सार्वधातुकार्धधातुकयोः ।७।३।८४ ॥ अनयोः परयोरिगन्ताङ्गस्य गुणः स्यात् ॥
अवादेशः । भव॑ति । भवतः ॥ झोऽन्तः । ७। १ । ३ ॥ प्रत्ययावयवस्य झस्यान्तादेशः
१ भू सत्तायामिति । नन्वनेकधातुषु सत्सु किमपराधेन भूधातोरेव सर्वतः प्रथमं लेख इति शङ्कायां
ब्रुवन्ति केचन-अशोकवनिकान्यायेन तथोपात्तमिति । भूशब्दस्य महाव्याहृतिसमानरूपतया स्वरूपतो मङ्गल-
वाचकत्वात् माङ्गलिकेनाचार्येणानायासेन मङ्गलसिद्धयर्थं तदुपादानं कृतमिति तु वस्तुस्थितिः । सत्तार्थनिर्देशो-
ऽप्येवमेव, सत्ताख्यस्य परब्रह्मणः स्मरणात् । "सत्तायाम्" इत्यादेः "वर्तते" इति शेषः पूरणीयः ।
"भू" इत्यनुकरणम् । तत्र पक्षद्वयम्, अनुकरणमनुकार्याद् भिन्नम्, अनुकरणमनुकार्यादभिन्नमिति । प्रकृते
चानुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षायामनुकार्यनिरूपितशक्त्यैव अनुकरणेनापि बोधात् "शक्तिमत्त्वमर्थवत्त्वम्"
इत्येवं लक्षणलक्षितार्थवत्त्वाभावेन प्रातिपदिकत्वाभावान्न विभक्त्युत्पत्तिः । भेदानुकरणे तु अनुकरणेन
बोधाय शक्तेः स्वीकारात् शक्तिमत्त्वरूपार्थवत्त्वस्य सत्त्वेन प्रातिपदिकत्वात्स्यादेव विभक्त्युत्पत्तिः' अत एव
“भुवो वुक्" इत्यादिनिर्देशसङ्गतिः । इति प्राञ्चः । 'भ्वेधस्पर्ध-' इति पाणिनीयपाठे सौत्रो विभक्तेर्लुगिति
'भूसत्तायाम्' इत्याधुनिकपाठे 'गवित्ययमाह' इति वन्न विभक्त्युत्पत्तिरिति सारम् ॥ २ निःसन्देहपुरुषव्यव-
स्थाज्ञानाय कर्तृकर्मरूपकारकार्थ एव तिङो विधातव्यत्वे तत्र कर्मणः कर्त्रधीनत्वेन पूर्वं कर्तृप्रत्ययानाह-कर्त्रीति ।
“भू ल्" इति दशायां प्राप्तोऽपि "आर्धधातुकस्येड्वलादेः" इतीडागमो न प्रवर्तते, “नेड्वशि कृति " इति
निषेधात् ॥ ३ भवतीति । नन्वत्र लकारवृत्त्यार्धधातुकत्वस्य स्थानिवत्त्वेन तिप्यतिदेशादिट् कस्मान्नेति
चेन्मैवम्, “आर्धधातुकं शेषः” इत्यत्र “शेष” पदलब्धा "तिङ्" पदेन अजहत्स्वार्थलक्षणया 'काकेभ्यो दधि
रक्ष्यताम्' इत्यत्रेव तिङ्-तिङ्स्थान्युभयभिन्नबोधनेन लस्यार्धधातुकसंज्ञाया अप्राप्त्या आर्धधातुकत्वस्य स्थानिन्य-
वृत्तेरतिदेष्टुमशक्यत्वात्, इति केचित् ॥ अन्ये तु-“रुदादिभ्यः सार्वधातुके” इतीड्विधिसामर्थ्यात् “लकार
वृत्त्यार्धधातुकत्वं नादेशानाम्” इति ज्ञापनेन न भवतीत्यादाविट्प्रसक्तिः । न च "रुदादिभ्यश्चेत् सार्वधातु-
कस्यैव" इति विपरीतनियमार्थमेव तत् कुतो न स्यादिति वाच्यम्, "रुदविद-” इति सूत्रेण रुदधातोः
परयोः क्तवासनोः कित्त्वविधानवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । त्वद्रीत्या रुदधातोः क्तवासनोरिडभावेन “न क्त्वा सेट्" इति
निषेधाप्रवृत्त्या क्त्वाप्रत्यये औपदेशिककित्त्वस्य सुस्थत्वात् । "हलन्ताच्च" इत्यनेन सिद्धत्वाच्च इत्याहुः ॥
इतरे तु- "लिट् च" इति सूत्रे "लङः शाकटायनस्य" इति सूत्रादेवकारानुवृत्तिसामर्थ्यात् “लकारवृत्त्यार्ध-
धातुकत्व नादेशानाम्” इति कल्प्यते ॥ अन्यथा स्थानिवत्त्वेनार्धधातुकत्वादेवेडादिषु सिद्धेषु “लिट् च”
इत्यारम्भसामर्थ्यादेव सार्वधातुकसंज्ञाबाधे सिद्धे “एव" कारानुवृत्तिवैयर्थ्यं स्पष्टमेव, इति वदन्ति ॥
भवतीत्यत्रान्तरङ्गमपि यणं बाधित्वा गुण एव तावद् भवति, "वर्णादाङ्गं बलीयः" इति परिभाषाप्रवृत्तेः ।
ज्ञापकं चात्राग्रे स्फुटीभविष्यति ॥

स्यात् ॥ अतो गुणे । भवन्ति ॥ भवसि । भवथः । भवथ ॥ अतो दीर्घो यञि ।
७।३।१०१ ॥ अतोऽङ्गस्य दीर्घः स्याद् यञादौ सार्वधातुके परे ॥ भवामि । भवावः ।
भवामः । स भवति । तौ भवतः । ते भवन्ति । त्वं भवसि । युवां भवथः । यूयं भवथ ।
अहं भवामि । आवां भवावः । वयं भवामः ॥ ऐहि मन्ये ओदनं भोक्ष्यसे इति भुक्तः
सोऽतिथिभिः । एतमेत वा मन्ये ओदनं भोक्ष्येथे । भोक्ष्यध्वे ॥ भोक्ष्ये । भोक्ष्यावहे ।
भोक्ष्यामहे ॥ मन्यसे । मन्येथे । मन्यध्वे इत्यादिरर्थः । युष्मद्युपपदे इत्याद्यनुवर्तते । तेनेह
न—एतु भवान्मन्यते ओदनं भोक्ष्ये इति भुक्तः सोऽतिथिभिः ॥ प्रहासे किम् ? यथार्थक-
थने मा भूत्—एहि मन्यसे ओदनं भोक्ष्ये इति भुक्तः सोऽतिथिभिरित्यादि ॥ परोक्षे
लिट् ।३।२।११५ ॥ भूतानद्यतनपरोक्षार्थवृत्तेर्धातोर्लिट् स्यात् ॥ लस्य तिवादयः ॥ लिट्
च ।३।४।११५ ॥ लिडादेशस्तिङार्धधातुकसंज्ञ एव स्यान्न तु सार्वधातुकसंज्ञः ॥ तेन शत्रा-
दयो न ॥ परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः ।३।४।८२ ॥ लिटस्तिवादीनां
नवानां णलादयो नव स्युः ॥ भू अ इति स्थिते ॥ भुवो वुग्लुङ्लिटोः ।६।४।८८ ॥
भुवो वुगागमः स्यात् लुङ्लिटोरचि ॥ नित्येत्वाद्वुग्गुणवृद्धी बाधते ॥ एकाचो द्वे प्रथ-
मस्य ।६।१।१ ॥ अजादेर्द्वितीयस्य ।६।१।२ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ लिटि धातोरन-
१ स्थान्यलाश्रयविधौ स्थानिवत्त्वाप्रवृत्तेर्नेह “अतो दीर्घो यञि” इति सूत्रप्रवृत्तिरिति ध्वनयन्नाह—अतो
गुणे इति । न च शबकारान्त्यकारयोः पररूपे कृते “सार्वधातुकमपित्” इति ङित्त्वेन “क्ङिति च”
इति निषेधाद् गुणो न स्यादिति वाच्यम्, “अचः परस्मिन्” इति स्थानिवत्त्वेन गुणप्रवृत्तेः सुलभत्वात् ।
नचैवमपि “वर्णादाङ्गम्—” इति न्यायेनैकादेशात् पूर्वमेव गुणः स्यादिति वाच्यम्, वर्णाङ्गयोः समानस्था-
निकत्वे एव तत्प्रवृत्त्यङ्गीकारेण प्रकृते तथात्वाभावात् ॥ २ श्वशुरगृहे गतं पुरुषं प्रति सख्युपोढेन परिहास-
शीलस्यालकादेर्वाक्यमुदाहरति—एहि मन्ये इत्यादि । भो देवदत्त ! त्वमेहि, त्वं मन्यसे—‘अहमोदनं भोक्ष्ये’
इति स ओदनोऽतिथिभिर्भुक्त इत्यर्थः ॥ एतमेत वेति । भो देवदत्तौ ! युवामेतं युवां मन्येथे ‘आवामोदनं
भोक्ष्यावहे' इति भुक्तः स इत्यादिपूर्ववत् । भो देवदत्ताः ! यूयमेत यूयं मन्यध्वे ‘वयमोदनं भोक्ष्यामहे'
इति, भुक्त इत्यादि पूर्ववत् । इत्यर्थः । यस्य स्थाने आदेशः तं स्थानिनमेव दर्शयति—भोक्ष्ये इत्यादिना ।
३ परोक्षे लिडिति । साक्षात् कृतमित्येतादृशविषयताशालिज्ञानाविषयत्वं परोक्षत्वम् । एवं च मनसोऽसां-
निध्यात्प्रत्यक्षत्वाभावेनोत्तमपुरुषोपि भवतीति भाष्ये स्पष्टमिति “घटमहं चकार” इत्यादिरूपाणां नासङ्गतिरिति
दिक् ॥ अतीताया रात्रेः पश्चार्धेनागामिन्याः पूर्वार्धेन च सहितः सकलो दिवसोऽद्यतनस्तद्भिन्नोऽनद्यतनः ॥
४ ननु “भू अ” इति दशायां वुकं बाधित्वा परत्वाद् गुणवृद्धी स्यातामिति चेत्तत्राह—नित्यत्वादिति ।
“परनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः” इति परिभाषया परापेक्षया नित्यस्य बलवत्त्वबोधनादिति
भावः । गुणे वृद्धौ च ‘अचः परस्मिन्’ इति स्थानिवत्त्वेन भूशब्दत्वात् कृताकृतप्रसङ्गित्वेन वुको नित्यत्वमिति
भावः ॥ न च “शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन् विधिरनित्यो भवति” इति परिभाषया वुकोऽपि नित्यत्वाभाव
एवेति वाच्यम्, “क्वचित्कृताकृतप्रसङ्गमात्रेणापि नित्यता” इति परिभाषाबोधितस्य कृताकृतप्रसङ्गित्त्वस्यैव
लक्ष्यानुरोधेन प्रकृते आश्रयणेन वुको नित्यत्वानपायात् । नचैवमपि “द्विर्वचनेऽचि” इति निषेधाद् गुणा-
देरप्राप्तौ मूलमसङ्गतमिति वाच्यम्, “सार्वधातुकार्धधातुकयोः” इति गुणस्य द्वित्वनिमित्तघटकाच्पर्याप्तनि-
मित्तताकाजादेशाभावेन “द्विर्वचनेऽचि” इत्यस्याप्राप्तेः, इति केचित् ॥ अन्ये तु—“द्विर्वचनेऽचि” इति
सूत्रं स्थानिरूपातिदेशविधायकमिति मतेन मूलं योजयन्ति ॥

( २५४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
भ्यासस्य । ६।१।८ ॥ लिटि परेऽनभ्यासधात्ववयवस्यैकाचः प्रथमस्य द्वे स्त आदिभूतादचः
परस्य तु द्वितीयस्य ॥ भूव् भूव् अ इति स्थिते ॥ पूर्वोऽभ्यासः । ६।१।४ ॥ अत्र ये द्वे
विहिते तयोः पूर्वोऽभ्याससंज्ञः स्यात् ॥ हलादिः शेषः । ७।४।६० ॥ अभ्यासस्यादिर्हल्
शिष्यते अन्ये हलो लुप्यन्ते । ३इति वलोपः ॥ ह्रस्वः । ७।४।५९ ॥ अभ्यासस्याचो ह्रस्वः
स्यात् ॥ भवतेरः । ७।४।७३ ॥ भवतेरभ्यासोकारस्य अः स्यात् लिटि ॥ अभ्यासे
चर्च । ८।४।५४ ॥ अभ्यासे झलां चरः स्युर्जशश्च ॥ झशां जशः खरां चरः । तत्रापि
प्रकृतिजशां प्रकृतिजशः, प्रकृतिचरां प्रकृतिचर इति विवेक आन्तरतम्यात् ॥ असिद्धव-
दत्राभात् । ६।४।२२ ॥ इत ऊर्ध्वमापादपरिसमाप्तेराभीयम् । समा

Here is the line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari:

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । (२५५)
चपवादः ॥ आर्धधातुकं शेषः ।३।४।११४ ॥ तिङ्शित्भ्योऽन्यो धातोरिति विहितः
प्रत्यय एतत्संज्ञः स्यात् ॥ इट् ॥ लुटः प्रथमस्य डारौरसः ।२।४।८५ ॥ डा रौ रस्
एते क्रमात्स्युः ॥ डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेर्लोपः ॥ पुगन्तलघूपधस्य च ।७।३।८६ ॥
पुगन्तस्य लघूपधस्य चाङ्गस्येको गुणः स्यात्सार्वधातुकार्धधातुकयोः ॥ येन नाव्यवधानं तेन
व्यवहितेऽपि वचनप्रामाण्यात् । तेन भिनत्तीत्यादावनेकव्यवहितस्येको न गुणः । भवित्
आ । अत्रेतो गुणे प्राप्ते ॥ दीधीवेवीटाम् ।१।१।६ ॥ दीधीवेव्योरिटश्च गुणवृद्धी न
स्तः ॥ भविता ॥ तासस्त्योर्लोपः ।७।४।५० ॥ तासेरस्तेश्च लोपः स्यात्सादा प्रत्य

An exact line-by-line transcription of the page into Devanagari:

स्यात् ॥ अनेकाल्त्वात्सर्वादेशः । यद्यपि 'ङिच्चेत्ययमपवादस्तथाप्यनन्यथासिद्धित्त्वेष्वनङादिषु
चरितार्थ इति गुणवृद्धिप्रतिषेधसंप्रसारणाद्यर्थतया संभवत्प्रयोजनङकारे तातङि मन्थरं प्रवृत्तः
परेण बाध्यते । इहोत्सर्गापवादयोरपि समबलत्वात् । भवतात् ॥ लोटो लङ्वत् । ३।४।
८५ ॥ लोटो लङ् इव कार्यं स्यात् ॥ तेन तामादयः सलोपश्च ॥ तथा हि-॥ तस्थस्थ-
मिपां तान्तन्तामः । ३।४।१०१ ॥ ङितश्चतुर्णां तामादयः क्रमात्स्युः ॥ नित्यं ङितः
३।४।९९ ॥ सकारान्तस्य ङिदुत्तमस्य नित्यं लोपः स्यात् ॥ अलोऽन्त्यस्येति सस्य लोपः ।
भवताम् । भवन्तु ॥ सेर्ह्यपिच्च । ३।४।८७ ॥ लोटः सेर्हिः स्यात्सोऽपिच्च ॥ अतो हेः ।
६

मन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् ।३।३।१६१ ॥ एष्वर्थेषु द्योत्येषु वाच्येषु
वा लिङ् स्यात् ॥ विधिः प्रेरणं भृत्यादेर्निकृष्टस्य प्रवर्तनम् । निमन्त्रणं नियोगकरणम् । आव-
श्यके श्राद्धभोजनादौ दौहित्रादेः प्रवर्तनम् । आमन्त्रणं कामचारानुज्ञा । अधीष्टः सत्कार-
पूर्वको व्यापारः । प्रवर्तनायां लिङ् इत्येव सुवचम् । चतुर्णां पृथगुपादानं प्रपञ्चार्थम् ॥
यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च ।३।४।१०३ ॥ लिङः परस्मैपदानां यासुडागमः स्यात्स
चोदात्तो ङिच्च ॥ ङित्त्वोक्तेर्ज्ञाप्यते 'क्वचिदनुबन्धकार्यमप्यनल्विधाविति प्रतिषेध' इति श्नादे-
शस्य शानचः शित्त्वमपीह लिङ्गम् ॥ सुट् तिथ्योः ।३।४।१०७ ॥ लिङस्तकारथकारयोः
सुँटा यासुट् न बाध्यते । लिङो यासुट्, त

जादावुसि: wait, in अवर्णादपदान्तादुसि, अवर्णाद + अपदान्तात् -> अवर्णादापदान्तात्?
Wait, why would it be जादावुसि? Could it be अजादावुसि?
No, उसि is already ajadi (उस्).
Wait, could it be पदान्तादुसि?
Look at the letter: प with tick? No, it's प द ा न ् त ा द ु स ि!
Wait, look:
Letter 1: प
Letter 2: द with ा -> दा
Letter 3: न ् त with ा -> न्ता
Letter 4: द with ु -> दु
Letter 5: स with ि -> सि
Yes! पदान्तादुसि! Wait, look at the first letter: it's प! But the left stem of प looks slightly rounded, so it resembles ज or प. But it is definitely पदान्तादुसि!
Wait, but before पदान्तादुसि, line 27 ends with अवर्णाद-.
Wait, does it mean `

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । ( २९९ )

शिषि । ३।४।१०४ ॥ आशिषि लिङो यासुट् कित्स्यात् ॥ स्कोरिति सलोपः ॥ क्ङिति
च । १।१।५ ॥ गित्किन्ङिन्निमित्ते इग्लक्षणे गुणवृद्धी न स्तः । भूयात् । भूयास्ताम् ।
भूयासुः ॥ भूयाः । भूयास्तम् । भूयास्त ॥ भूयासम् । भूयास्व । भूयास्म ॥ लुङ् । ३।२।
११० ॥ भूतार्थवृत्तेर्धातोर्लुङ् स्यात् ॥ माङि लुङ् । ३।३।१७५ ॥ सर्वलकारापवादः ॥
स्मोत्तरे लङ् च । ३।३।१७६ ॥ स्मोत्तरे माङि लङ् स्याच्चाल्लुङ् ॥ च्लि लुङि ।
३।१।४३ ॥ शबाद्यपवादः ॥ च्लेः सिच् । ३।१।४४ ॥ गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः
परस्मैपदेषु । २।४।७७ ॥ एभ्यः सिचो लुक् स्यात् ॥ गापाविहेणादेशपिबती गृह्येते ॥
भूसुवोस्तिङि । ७।३।८८ ॥ भू सू एतयोः सार्वधातुके तिङि परे गुणो न स्यात् ॥
अस्तिसिचोऽपृक्ते । ७।३।९६ ॥ सिच्च अस् चेति समाहारद्वन्द्वः । सिच्छब्दस्य सौत्रं
भत्वम् । अस्तीत्यव्ययेन कर्मधारयः । ततः पञ्चम्याः सौत्रो लुक् । विद्यमानात्सिचोऽस्तेश्च
परस्यापृक्तस्य हल ईडागमः स्यात् ॥ इतीड् न, इह सिचो लुप्तत्वात् ४। अभूत् ॥ हलः किम् ?
ऐधिषि ॥ अपृक्तस्य

बलीवर्दन्यायेन" इति तत्त्वबोधिनीकारप्रभृतीनामुक्तिस्तु हेयैव, निरुक्तलक्षणस्य "राजीयति" इत्यादि
Wait, look at "गोबलीवर्दन्यायेन":
Is it "गोबलीवर्दन्यायेन"? Yes.

Line 30:
सिद्धये आवश्यकत्वात् । अन्यथा तत्र पक्षे शबेकादेशोऽपि न स्यात् । अत एव च "अग्रे अग्रे" इत्यादौ

Line 31:
पदद्वित्वे संहिता अनित्यैवेत्यलं पल्लवितेन ॥ ५ ननु भूधातोः सत्तारूपस्यैकस्यैवार्थस्याङ्गीकारे "सत्तायां

Line 32:
मङ्गले वृद्धौ निवासे व्याप्तिसम्पदोः । अभिव्याप्तौ च शक्तौ च प्रादुर्भावे गतौ च भूः" इत्यादीनि अभियुक्त

Line 33:
वचनानि न सङ्गच्छेरन् इत्याशङ्कां परिहरन्नाह-सत्ताद्यर्थनिर्देशश्चोपलक्षणमिति । स्वबोधकत्वे सति
Wait, in line 33, look at "इत्याशङ्कां परिहरन्नाह-सत्ताद्यर्थनिर्देशश्चोपलक्षणमिति ।":
Wait, does it say "सत्ताद्यर्थनिर्देशश्चोपलक्षणमिति" or "सत्ताद्यर्थनिर्देशश्चोपलक्षणम् इति"?
It has a hyphen after परिहरन्नाह: "परिहरन्नाह-सत्ताद्यर्थनिर्देश