वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

त्याकारलोपो न ॥ स्वमोर्नपुंसकात् ।७।१।२३ ॥ क्लीबादङ्गात्स्वमोर्लुक् स्यात् ॥ वारि ॥
इकोऽचि विभक्तौ ।७।१।७३ ॥ इगन्तस्य क्लीवस्य नुमागमः स्यादचि विभक्तौ ॥ वारिणी ।
वारीणि । न लुमतेति निषेधस्यानित्यत्वात्पक्षे संबुद्धिनिमित्तो गुणः-हे वारे, हे वारि ।
आङो ना-वारिणा । घेर्ङितीति गुणे प्राप्ते ॥ वृद्ध्यौत्वतृज्वद्भावगुणेभ्यो नुम् पूर्व-
विप्रतिषेधेन * ॥ वारिणे । वारिणः । वारिणोः । नुमचिरेति नुट् । नामीति दीर्घः ।
वारीणाम् । वारिणि । वारिणोः । हलादौ हरिवत् । तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंव-
द्गालवस्य ।७।१।७४ ॥ प्रवृत्तिनिमित्तैक्ये भाषितपुंस्कमिगन्तं क्लीवं पुंवद्वा स्याट्टादावचि ॥
अनादये । अनादिने इत्यादि ॥ शेषं वारिवत् ॥ पीलुर्वृक्षस्तत्फलं पीलु तस्मै पीलुने ॥ अत्र न
पुंवत् प्रवृत्तिनिमित्तभेदात् ॥ अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनडुदात्तः ।७।१।७५ ॥ एषाम-
नङ् स्याट्टादावचि स चोदात्तः ॥ अल्लोपोऽनः ॥ दध्ना । दध्ने । दध्नः । दध्नोः २ । दध्नि ।
दधनि । शेषं वारिवत् ॥ एवमस्थिसक्थ्यक्षीणि । तदन्तस्याप्यनङ् । अतिदध्ना । सुधि । सुधि-
नी । सुधीनि । हे सुधे । हे सुधि । सुधिया । सुधिना ॥ प्रध्या । प्रधिना ॥ मधु । मधुनी ।
मधूनि । हे मधो । हे मधु । एवमम्ब्यादयः ॥ सानुशब्दस्य स्नुर्वा । स्नूनि । सानूनि ॥ प्रिय-
क्रोष्टु । प्रियक्रोष्टुनी ॥ तृज्वद्भावात्पूर्वविप्रतिषेधेन नुम् प्रियक्रोष्टूनि ॥ टादौ पुंवत्पक्षे प्रिय-
क्रोष्ट्रा । प्रियक्रोष्टुना । प्रियक्रोष्ट्रे । प्रियक्रोष्टवे । अन्यत्र तृज्वद्भावात्पूर्वविप्रतिषेधेन
नुमेर्व । प्रियक्रोष्टुना । प्रियक्रोष्टुने । नुमचिरेति नुट्-प्रियक्रोष्टूनाम् ॥ सुलृ । सुलृनी ।
सुलृनि । पुनस्तद्वत् । सुलृवा । सुलृना ॥ धातृ । धातृणी । धातॄणि । हे धातः हे धातृ ।
धात्रा । धातॄणा । एवं ज्ञातृकर्त्रादयः ॥ एचं इग्घ्रस्वादेशे ।१।१।४८ ॥ आदिश्य-
मानेषु ह्रस्वेषु मध्ये एच इगेव स्यात् ॥ प्रद्यु । प्रद्युनी । प्रद्यूनि । प्रद्युनेत्यादि । इह न
पुंवत् । यदिगन्तं प्रद्यु इति तस्य भाषितपुंस्कत्वाभावात् ॥ एवमग्नेऽपि । प्ररि । प्ररिणी ।
प्ररीणि । प्ररिणा ॥ एकदेशविकृतस्यानन्यत्वाद्राद्यो हलीत्यात्वम्-प्रराभ्याम् । प्रराभिः ॥ नुम-
चिरेति नुट्यात्वे प्रराणामिति माधवः । वस्तुतस्तु संनिपातपरिभाषया नुट्यात्वं न । नामीति

---

१ 'इकोचि' इति सूत्रे इह किंचित् त्रपो इति ' इतिवार्तिकप्रयोगः 'हे त्रपु' इति एङ्ह्रस्वात् सूत्रे
भाष्यप्रयोगाच्चात्रानुकूलः ॥ २ भाषितः पुमान् यस्मिन्नर्थे स भाषितपुंस्कः । सोऽस्ति यस्य तद्भाषितपुंस्कमि-
त्यभिप्रेत्याह-प्रवृत्तिनिमित्तैक्य इति॥तथा चोक्तम्-‘यन्निमित्तमुपादाय पुंसि शब्दः प्रवर्तते। क्लीबवृ-
त्तिस्तदेव स्यादुक्तपुंस्कं तदुच्यते' इति ॥ ३ पुंसि वृक्षत्वं प्रवृत्तिनिमित्तम् । क्लीवे फलत्वमिति प्रवृत्ति
निमित्तभेदादित्यर्थः ॥ ४ 'एतदन्तस्याङ्गस्य' इत्यर्थः । तेन 'प्रियसक्था ब्राह्मणेन' इत्यादावुपसर्जनेपि अनङ् भव-
त्येव ॥ ५ 'अन्यत्र' पुंवद्भावविरहपक्षे ॥ ६ टायां नुमं बाधित्वा 'ना' आमि 'नुट्' इति तु विशेषः ॥ ७ 'इच्च-
शेयास्तालौ' 'उवोपोध्मा ओष्ठे' इति प्रातिशाख्यानुसारेण एकारस्य तालव्यत्वम् ओकारस्य ओष्ठ्यत्व-
मङ्गीकृत्य 'सिद्धमेङः सस्थानत्वात्' इति वार्तिकेनैङंशे स्थानकृतन्तर्येण इक् एव प्राप्तौ 'अकारार्धमै-
कारौकारयोरदिः इकारोऽध्यर्धः पूर्वस्य शेष उकारस्तूत्तरस्य' इति प्रातिशाख्यमनुसृत्य 'ऐचो
श्चोत्तरभूयस्त्वात्' इति वार्तिकेनैजंशेपि प्रमाणकृतन्तर्येण इक् एव सिद्धौ व्यर्थमेवेदं सूत्रमिति भाष्ये स्पष्टम्
समविभागपक्षे तु सूत्रमैजंशेऽकारव्यावृत्त्यर्थमावश्यकमैवेत्यपि 'हुतावैच इदुतौ' इत्यत्र भाष्ये ध्वनितम् ॥