वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

धान्यानां च वृद्धक्षान्तानाम् ॥ आदिरुदात्तः ॥ कान्तानाम्-श्यामाकाः । षान्ता-
नाम्-माषाः ॥ जनपदशब्दानामषान्तानाम् ॥ आदिरुदात्तः ॥ केकयः ॥ हयादी-
नामसंयुक्तलान्तानामन्तः पूर्वं वा ॥ हयिति हल्संज्ञा । पललम् । शललम् ।
हयादीनां किम् ? एकलः । असंयुक्तेति किम् ? मल्लः ॥ इगन्तानां च द्व्यषाम् ॥
आदिरुदात्तः ॥ कृषिः ॥
इति फिट्सूत्रेषु द्वितीयः पादः ।
अथ फिट्सूत्रेषु तृतीयः पादः ।
अथ द्वितीयं प्रागीषात् ॥ ईषान्तस्य हयादेरित्यतः प्राक् द्वितीयाधिकारः ॥
त्र्यचां प्राङ् मकरात् ॥ मकरवरूढेत्यतः प्राक् त्र्यचामित्यधिकारः ॥ स्वाङ्गानामकुर्वा-
दीनाम् ॥ कवर्गरेफवकारादीनि वर्जयित्वा त्र्यचां स्वाङ्गानां द्वितीयमुदात्तम् ॥ ललाटम् ।
कुर्वादीनां तु । कपोलः । रसना । वदनम् ॥ मादीनां च ॥ मलयः । मकरः ॥ शा-
दीनां शाकानाम् ॥ शीतन्या । शतपुष्पा ॥ पान्तानां गुर्वादीनाम् ॥ पादपः ।
आतपः । लघ्वा दीनां तु । अनूपम् । द्व्यचां तु । नीपम् ॥ युतान्यण्यन्तानाम् ॥ युते-
अयुतम् । अनि-धमनिः । अणि-विपणिः ॥ मकरवरूढपारेवतवितस्तेक्ष्वाक्वि-
द्राक्षाकलोमाकाष्ठापेष्ठाकाशीनामादिर्वा ॥ एषामादिर्द्वितीयो वोदात्तः ॥ मकरः ।
वरूढ इत्यादि ॥ छन्दसि च ॥ अमकराद्यर्थ आरम्भः । लक्ष्यानुसारादादिर्द्वितीयं चोदात्तं
ज्ञेयम् ॥ कर्दमादीनां च ॥ आदिर्द्वितीयं वोदात्तम् ॥ सुगन्धितेजनस्य ते वा ॥
आदिर्द्वितीयं तेशब्दश्चेति त्रयः पर्यायेणोदात्ताः ॥ सुगन्धितेजनाः ॥ नपः फलान्ता-
नाम् ॥ आदिर्द्वितीयं वोदात्तम् ॥ राजादनफलम् ॥ यान्तस्यान्त्यात्पूर्वम् ॥ कुलायः ॥
थान्तस्य च नालघुनी ॥ नाशब्दो लघु च उदात्ते स्तः ॥ सनाथा सभा ॥ शिंशुमा-
रोदुम्बरवलीवर्द्राष्ट्रारपुरूरवसां च ॥ अन्त्यात्पूर्वमुदात्तं द्वितीयं वा ॥ साङ्काश्य-
काम्पिल्यनासिक्यदार्वाघाटानाम् ॥ द्वितीयमुदात्तं वा ॥ ईषान्तस्य हयादेरा-
दिर्वा ॥ हलीषा । लाङ्गलीषा ॥ उशीरदाशेरकपालपलालशैवालश्यामाकशा-
रीरशरावहृदयहिरण्यारण्यापत्यदेवराणाम् ॥ एषामादिरुदात्तः स्यात् ॥ महिष्यषाढयो-
र्ज्येष्टकारुण्या चेत् ॥ आदिरुदात्तः ॥ महिषी जाया । अषाढा उपदधाति ॥
इति फिट्सूत्रेषु तृतीयः पादः ।
अथ फिट्सूत्रेषु चतुर्थः पादः ।
शकटिशकट्योरक्षरमक्षरं पर्यायेण ॥ उदात्तम् । शकटिः । शकटी ॥ गोष्ठ-
जस्य ब्राह्मणनामधेयस्य ॥ अक्षरमक्षरं पर्यायेणोदात्तम् ॥ गोष्ठजो ब्राह्मणः । अन्यत्र
१ कचित् आन्तस्येति पाठः ॥ २ शिशुमारति पाठान्तरम् । उष्टरिति रेफवर्जितमपि ॥