उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

७२ उत्तररामचरितं [३-३६
सीता-मोहिदम्हि एदेहिं अज्जउत्तवअणेहिं । मोदितास्म्येतैरायंपुत्र-
वचनैः ।
तमसा-एवमेव वत्से ।
नैताः प्रियतमा वाचः स्नेहार्द्राः शोकदारुणाः ।
एतास्ता मधुनो धाराः क्ष्योतन्ति सविषास्त्वयि ॥ ३४ ॥
रामः-अयि वासन्ति मया खलु
यथा तिरश्चीनमलातशल्यं
प्रत्युप्तमन्तः सविषश्च दंशः ।
तथैव तीव्रो हृदि शोकशनु-
र्मर्माणि कृन्तन्नपि किं न सोढः ॥ ३५ ॥
सीता-एव्वं ह्मि मन्दभाइणी पुणोवि आभासभारिणी अज्जउत्तस्स
एवमस्मि मन्दभागिनी पुनरप्यायासकारिणी आर्यपुत्रस्य ।
रामः-एवमतिनिष्कंपस्तम्भिमान्तःकरणस्यापि मम संस्तुतवेत्तप्रिय
वस्तुदर्शनाद्दुर्वारोयमवेगः । तथाहि
हेलोल्लोलक्षुभितकरणोज्जृम्भणस्तम्भनार्थे
यो यो यत्नः कथमपि मया धीयते तं तमन्तः ।
भित्त्वा भित्त्वा प्रसरति बलात्कोऽपि चेतोविकार-
स्तोयस्येवाप्रतिहतरयः सैकतं सेतुमोघः ॥ ३६ ॥
पूरणे । नैष इति वा पाठः ॥ ३३ ॥ मोदितेवार्यपुत्रस्य प्रियवचने. ॥ नैताः
प्रियतमा इति ॥ ३४ ॥ शोकदारुणतया नैताः प्रियतमाः । अत्र भ-
ङ्ग्यन्तरेण निदर्शनमाह-एता इति । यद्यपि मधुनो धाराः । तथापि
सविषाः क्ष्योतन्ति गलन्तीत्यर्थ ॥ ३४ ॥ धैर्यमवलम्बितमेव मयेत्याह-
यथा तिरश्चीनमिति ॥ ३५ ॥ सविषः विषेण सहित अप्रदेशो यस्य
सन् । सविषाप्रदेश । तिर्यग्भवं तिरश्चीनम् । अलातशल्यं अङ्गारा-
प्तसंबन्धलोहाग्रं यथा अन्तः आत्मनि प्रत्युप्तम् । अत्र सविषत्वं तिरश्ची-
नत्वमलाताग्निसंबन्धश्च बाधानिश्चयद्योतनायोक्त इति सूक्ष्मदृष्टिभिरूह्यम् ।
तथैव हृदि तीव्रः तीक्ष्ण. न सोढः किं सोढ एवेत्यर्थ ॥ ३५ ॥ एव-
मस्मि मन्दभागिनी । अहं पुन पुन. आयासकारिण्यार्यपुत्रस्य । संस्तुताः
परिचिताश्च ते वर्गा वृक्षादीनां वर्गा. । 'संस्तव स्यात्परिचय' इत्यमर । 'सं-
स्तुता नुता.' इति कोपि बभ्राम ॥ हेलोल्लोलेति ॥ ३६ ॥ हेलया लीलया ।
१ 'दन्त.' न. २ 'अतिगूढ' न. ३ 'संस्तुतवहुतर' घ, 'संस्तुतप्रियव-
स्तु०' न. ४ 'अपायमावेग' न-च. ५ 'लोलोल्लोल' क-घ-च, 'हेलेल्लोल'
टी. ६ 'करणो०' प-टी. ७ 'समाधीयते' न. ८ 'हित्वा हित्वा' भ.