उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

३-२८ ] उत्तररामचरितं ६९
रामः—सखि समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
वासन्ती—( समाश्वस्य ।) तत्किमिदमकार्यमनुष्ठितं देवेन ।
सीता—सहि वासन्दि विरम विरम । सखि वासन्ति विरम विरम ।
रामः—लोको न मृष्यतीति ।
वासन्ती—कस्य हेतोः ।
रामः—स एव जानाति किमपि ।
तमसा—विरामोपालम्भः ।
वासन्ती—अयि कठोर यशः किल ते प्रियं
किमपयशो ननु घोरमतः परम् ।
किमभवद्विपिने हरिणीदृशः
कथय नाथ कथं बत मन्यसे ॥ २७ ॥
सीता—तुमं जेव्व सहि वासन्दि दारुणा कठोरा अ जा एव्वं अज्जउत्तं
पदिउत्तं पदीवेसि । त्वमेव सखि वासन्ति दारुणा कठोरा च यैवमार्यपुत्रं
प्रदीप्तं प्रदीपयसि ।
तमसा—प्रजय एवं व्याहरति शोकश्च ।
रामः—सखि किमत्र मन्तव्यम् ।
प्रस्तैकेहायनकुरङ्गविलोलदृष्टे-
स्तस्याः परिस्फुरितगर्भभरालसायाः ।
ज्योत्स्नामयीव मृदुबालमृणालकल्पा
क्रव्याद्भिरङ्गलतिका नियतं विलुप्ता ॥ २८ ॥
नसांनि भावः ॥ २६ ॥ स्थाने युक्तम् । निवृत्तिः कुण्ठनम् । चतुर्थचरणं
पूरयति–शान्तमिति । गतमित्यर्थः । अतः त्यागादपि । अन्याय्यं न्या-
यादपेतम् । सखि वासन्ति विरम विरम । कस्य हेतोः केन हेतुनेत्यर्थः ।
‘विस्मृतं कस्य हेतोः’ इति मुद्राराक्षसः । लज्जावशात् किमपीत्युक्तम् ॥
अयि कठोर यश इति ॥ २७ ॥ कठोर इति संबोधनम् । अतः पत्नी-
त्यागात् । किं चरितमिति शेषः ॥ २७ ॥ त्वमेव सखि वासन्ति दारुणा
कठोरा च या एवं विप्रलपन्ती पर्यात्तं विप्रलापयसि । विप्रलापवन्तं करोषीति
यावत् । अय्यउत्तं इति शेषः । आर्यपुत्रमित्यर्थः । विप्रलापो विरोधोक्तिः,
पर्यात्तं यथेप्सितम् ॥ प्रस्तैकहायनेति ॥ २८ ॥ एकहायनः । एकव-
त्सर इत्यर्थः । तृतीयचरणेन विरहपाण्डिमा । कव्याद्भिः राक्षसैः । विक्षे-
१ ‘तत्कस्य’ घ-च. २ ‘टचित्तसमुपा’ घ-च. ३ ‘पडवन्तं पढावेसि’
( प्रलपन्तं प्रलापयसि ) न. ४ ‘मुग्ध’ च-प.