उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

३-२४] उत्तररामचरितं ६७
केण मंमाविदं आसी । ता मुहुत्तमेत्तं जम्मन्ररादो विअ लद्धेदंसणं बाहस-
लिलन्तरेपु पेक्खामि दाव वच्छलं अज्जउत्तम् । (इति पश्यन्ती स्थिता ।)
हा देव एप मया विना अहमन्येतेन विनेति स्वप्नेपि केन सम्भावितमासीत् ।
तन्मुहूर्त्तमात्रं जन्मान्तरादिव लब्धदर्शनं बाष्पसलिनान्तरेषु प्रेक्षे तावद्वत्सल-
मार्यपुत्रम् ।
तमसा-(परिष्वज्य साश्रम् ।)
विलोलितमतिपूरैर्बाष्पमानन्दशोक-
प्रभवमवसृजन्ती पक्ष्मलोत्तानदीर्घा ।
स्रपयति हृदयेशं स्नेहनिष्यन्दिनी ते
धवलमधुरमुग्धा दुग्धकुल्येव दृष्टिः ॥ २३ ॥
वासन्ती-ददतु तरवः पुष्पैर्घ्यं फलैश्च मधुश्च्युतः
स्फुटितकमलामोदप्रायाः प्रवान्तु वनानिलाः ।
कलमरिरलं रज्यत्कण्ठाः क्वणन्तु शकुन्तयः
पुनरिदमयं देवो रामः स्वयं वनमागतः ॥ २४ ॥
रामः-एहि सखि वासन्ति मन्वितः स्थीयताम् ।
वासन्ती-(उपविश्य साश्रम् ।) महाराज अपि कुशलं कुमारलक्ष्मणस्य ।
स्वप्नेऽपि केन संभाविनासीत् । तत्सन्मुहूर्तमपि जन्मान्तरतोऽपि लब्धिस-
रणीयदर्शनं बाष्पसल्लिनान्तरेषु पश्यामि तावद्वत्सलमार्यपुत्रम् । केन संभा-
वितं न केनापीत्येकोऽर्थः । केन ब्रह्मणा संभावितमित्यन्योऽर्थः । 'शे
ब्रह्मा' इत्येकाक्षरः । सलिलानामन्तरेषु अमृतप्तिदृशासु । 'अन्तर प्रा-
गभावादौ' इति ससारार्त. ॥ विलोलितमतिपूरैरिति ॥ २३ ॥ विलोलितं
विशेषेण तरङ्गितम् । आनन्दशोकाभ्यां दर्शनपरित्यागजन्मभ्यामित्यर्थः ।
पक्ष्मला पक्ष्मनिबिडा उत्ताना चासौ दीर्घा । 'निम्नं गभीरं गम्भीरमुत्तानं
तद्विपर्यये' इत्यमरः । हृदयेशं रामम् । 'मधुरमङ्गलः' इति रत्नमाला ।
'कुल्या कृत्रिमा सरित्' इत्यमरः ॥ २३ ॥ ददतु तरवः पुष्पैश्चेति
॥ २४ ॥ मधूनि च्युतानि एभ्यस्तैः फलैः । 'अर्धंयुष्फलादिभिः' इति
स्मृतेः । आमोदानां परिमलानां प्रायो भूमा येषु । अविरलं सान्द्रम् ।
१ 'अनुत्दृदंसना' ध., 'दुल्लहदंस०' न. २ 'तुष्पलोत्तान' च-घ. ३ 'र-
ड्ढ' घ-व. ४ 'रत्युत्कण्ठाः' प-घ.