उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

३-८] उत्तररामचरितं ५५
सीता—भगवइ किं मण्णे अवरिफुडेत्ति । सरसंजाएण पच्चाभिजा-
णामि अजउत्तेण एव्वं पुहुं व्याहरिदम् । भगवति किं मन्यसेऽपरिकुटेति ।
सरसयोगेन प्रत्यभिजानामि आर्यपुत्रेणैव एतद्व्याहृतम् ।
तमसा—श्रूयते वत्सव किल शूद्रस्य दण्डधारणार्थमिक्ष्वाको राजा
जनस्थानमागत इति ।
सीता—दिट्ठिआ अपरिहीणधम्मो खलु सो राआ । दिष्ट्या अपरिहीन-
धर्मः खलु स राजा ।
नेपथ्ये । यत्र द्रुमा अपि मृगा अपि बान्धवो मे
यानि प्रियासहचरश्चिरमध्यवात्सम् ।
स्फुटयति । 'मन्थरस्तु मन्दः' इत्यमरशेषः । भरन्दो इति देशीयः शब्दः ।
'भरतो' इति महाराष्ट्राः । ससिताश्चमैति—असमाविदसीतावचनश्रवणा-
दिति भावः ॥ अपरिस्फुटनिस्वाने इति ॥ ७ ॥ निस्वाने ध्वनौ ।
'ध्वनिनादगुदस्वनां' इति शाश्वतः । सानयितौ मेषे । चसिता च उत्कण्ठि-
ता च यस्मिन् कर्मणीति क्रियाविशेषणस्य धर्मपरत्वेऽपि न दोषः । अत एव
'अकुण्ठनीशितं वर्ने' इति माघः ॥ ७ ॥ भगवति किं मन्यसे परिकुटेति ।
सरसयोगेन प्रत्यभिजानामि आर्यपुत्रेणैव एतद्व्याहृतम् । 'दिक्षपे दण्डधारपम्'
इत्यमरमाला । दिश्या अपरिहीनधर्म खल्वेष राजा । यच्छद्वद्वयेन तद्याने
स्रष्टन्ते ॥ यत्र द्रुमा अपीति ॥ ८ ॥ अधीती—सधिवास शक्यार्थेले-
१ 'उण्भावेदि' (उण्णामयति) ग-घ, 'उम्भावेदि' क. २ 'णिमन्दसेत्ति
निनदे' घ, 'विमत्थसेऽवि निनदे' घ, 'निकाने' म-क. ३ 'मय टन सरमंगोएण
पचभिआणिदं अजउत्तेणेव्व व्याहरदि' (मया पुनः सरसयोगेन प्रत्यभिज्ञात मार्य-
पुत्र एव व्याहरति) क-प-घ. ४ 'दण्डधार'वम्' ग. ५ 'रामधन्मो' क-घ-T