उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

३० उत्तररामचरितं [ १-५१
)
( इति रुदन्निष्क्रान्तः । )
सीता—हा सोम्म अज्जउत्त कहिं सि । ( सहसोत्थाय ।) हद्धी हद्धी दु
स्सिविणेण विप्पलब्धा अहं अज्जउत्तसुण्णं विअ अत्ताणं पेक्खामि । (विलोक्य ।)
हद्धी हद्धी एआइणिं मं पसुत्तं उज्झिअ गदो अज्जउत्तो । किं दाणीं एदं ।
होदु । से कुप्पिस्सं जइ तं पेक्खन्ती अत्तणो पहविस्सं । को एत्थ परि
अणो । हा सौम्य आर्यपुत्र कुत्रासि । हा धिक् हा धिक् दुःस्वप्नेन विप्रलब्धाह
मार्यपुत्रशून्यमिव आत्मानं प्रेक्षे । हा धिक् हा धिक् एकाकिनीं मां प्रसुप्तामु
ज्झित्वा गत आर्यपुत्रः । किमिदानीमेतत् । भवतु तस्मै कोपिष्यामि यदि तं
प्रेक्षमाणारमन् प्रभविष्यामि । कोऽत्र परिजनः ।
(प्रविश्य ।) दुर्मुखः—देइ कुमारलक्खणो विष्णवेदि सज्जो रहो । आर
हदु देवी त्ति । देवि कुमारलक्ष्मणो विज्ञापयति सज्जो रथः । आरोहतु देवीति ।
सीता—इअं आरुहामि १ । (उत्थाय परिक्रम्य ) फुरइ मे गब्भभारो
सणिअं गच्छिह्मं । इयमारोहामि । स्फुरति मे गर्भभारः । शनैर्गच्छावः ।
दुर्मुखः—इदो इदो देवी । इत इतो देवी ।
सीता—णमो तवोधणाणं णमो रहुउलदेवदाणं णमो अज्जउत्तचरणक-
शस्य वचसः । मङ्गलगुणेन यदिति नपुंसकनिर्देशः । अत एव 'दाक्षं हि
यस्याः प्रकृतेर्नलक्ष्य' दति भर्तृमीडः । अजीजन इति अर्थात् त्वमिति सिद्धम् ।
अत्र यदिति यामिति च यच्छब्दद्वयमुत्तरवाक्योक्तमिति पूर्ववाक्ये तच्छब्दा
नियमः । अत एव, 'आभाति यत्कृति'रिति अस्मद्व्याख्यातभोजचम्पौ
॥ ५१ ॥ हा आर्यपुत्र शून्यमिवात्मानं पश्यामि । अप्पाणमित्यत्र 'आत्मनि
प' इति पत्वम् । हा धिक् हा धिक् एकाकिनीं प्रसुप्तां मां समुज्झित्वा गतः
आर्यपुत्रः । भवतु अस्मै कुप्यामि यदि तं पश्यन्ती आत्मनः प्रभविष्यामि ।
कोऽत्र परिजनः । कुप्पामीत्यत्र कुप्पिस्सं इति पाठे कोपिष्यामीत्यर्थः । कुपिता
भविष्यामीति यावत् ॥ देवि कुमारलक्ष्मणो विज्ञापयति । सजो रथः । आरो
हतु देवी, इति । इयमारोहामि स्फुरति मे गर्भभारः । शनैः शनैर्गच्छामः ।
इत्थं पुरुषसमक्षं निःसङ्कोचतया कथनं कवेरचातुर्यम् । यत्त्वाक तु निमावि--
स्वगत—फुरइ मे गब्भभारो । प्रकाशम्—सणिअं गच्छामो । इति पाठस्त्वं
कल्पनीयस्त्ववदत्र विशेषा प्रमाणमिति ॥ इत इतो देवी । नमो रघुकुलदेव
ताभ्य इति दिक् ॥ इति महाराजपदमहनीयतुवक्काजिरा जगहामात्येव भार्ग-
वकुलकुपारचन्द्रशौण्डोवाळाजिदीक्षितेण कौण्डिन्यगोत्रपारावारनिसुलक्ष्कौस्तुभति-
१ 'अह अज्जउत्त आरोहामि' घ-च-क