उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१-२३ ] उत्तररामचरितं १५

इङ्गुदीपादपः सोऽयं शृङ्गवेरपुरे पुरा ।
निषादपतिना यत्र स्निग्धेनासीत्समागमः ॥ २१ ॥
लक्ष्मणः—( विहस्य । स्वगतम् ।) अये मध्यममाम्बावृत्तमन्तरितमार्येण ।
सीता—अम्मो एशो जडासंजमणवुत्तन्तो । अहो एष जटासंयमन-
वृत्तान्तः ।
लक्ष्मणः—पुत्रसंक्रान्तलक्ष्मीकैर्यद्वृद्धेष्वाक्षुभिर्धृतम् ।
धृतं बाल्ये तदार्येण पुण्यमारण्यकव्रतम् ॥ २२ ॥
सीता—एसा पसण्णपुण्णसलिला भअवदी भाइरही । एषा प्रसन्नपुण्य-
सलिला भगवती भागीरथी ।
रामः—देवि रघुकुलदेवते नमस्ते ।
तुरगविचयव्यग्रानुर्वीभिदः सगराध्वरे
कपिलमहसांप्लोष्टान्पितुश्च पितामहान् ।
अगणिततनूतापं तप्त्वा तपांसि भगीरथो
भगवति तव स्पृष्टानद्भिःशिवादुदतीतरत् ॥ २३ ॥
सा त्वमस्य स्नुषायामरुन्धतीव सीतायां शिवानुध्याना भव ।
न्दरमूढयो' इति यादवः ॥ २० ॥ इङ्गुदीपादप इति ॥ २१ ॥ 'इङ्गुदी
तापसतरुः' इत्यमरः । यत्र पादपं पादपप्रदेशे इत्यर्थः । यत्र शृङ्गवेर-
पुरे इति केचित् । तन्न । सोऽयं पादप इति वाक्यविरोधात् । 'स्निग्धस्तुहृत्'
इति वामनः ॥ २१ ॥ 'मध्यमयाम्बा कैकेयी । उत्तमयाम्बा नेति व्यज्यते ।
वृत्तं । वृत्तान्तं इति भ्रान्तः पाठः । वृत्तान्त इत्यमरः । अन्तर्हितमिति-
मातृनिन्दा मा भूदिति भावः । एष जटासंयमनवृत्तान्त ॥ पुत्रसंक्रान्तेति
॥ २२ ॥ यद्वृद्धेष्वाक्षुभिरित्यादि सन्धिषडष्टकम् । अन्तर्ज्वलन्तिकिरीटेति प्राहु-
र्द्वाक्षरेति च काव्यप्रकाशविद्धसालभञ्जिकाभारतचम्पूप्रयोगयोरदर्शनी-
यम् । बाल्ये कौमारदशायाम् । आरण्यका वनवासिन. ॥ २२ ॥ एषा
प्रसन्नपुण्यसलिला भगवती भागीरथी ॥ तुरगविचयव्यग्रइति ॥ २३ ॥ वि-
चये अन्वेषणे । कपिल एव महः तेज . । तेन रुश्रा । रोषाद्धेतोः ।
१ 'स्पृष्टानम्भस्तैरदन्' इति न; 'स्पृष्टानोज्ज्वलितः' इति क. २ 'हृत्'
इति घ. ३ 'आरण्यकं व्रतम्' इति घ-ड. ४ 'रोषात्' इति म. ५ 'पुरा
प्रपितामहान्' इति घ-क; 'पितुः प्रपितामहान्' इति घ. ६ 'तनूताप' इति म;
'तनुतापं' इति घ-घ. ७ 'उददीधरद्' इति घ-घ; 'उदपीपरत्' इति क.