उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

the Vedas &c. are the निश्वसित of ब्रह्म 'अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदो
&c. (बृहदारण्यकोपनिषद् 2. 4. 10). Note the first verse of the वाक्यप-
दीय (a grammatical work) 'अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम्। विवर्त्ततेऽर्थ-
भावेन प्रक्रिया जगतो यतः ॥' ब्रह्म is often spoken of as the light of
lights 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' कठोपनिषद् 2. 5.
15. भूतानि भावयतीति who creates beings. पद्मं योनिः यस्य सः ब्रह्मा.
ब्रह्मा is represented as sprung from a lotus in the navel of विष्णु.
प्रबुद्धोऽसि ब्रह्मणि you are enlightened as to ब्रह्म in the form of
speech. वाक् आत्मा (रूपं) यस्य. अव्याहतं चक्षुः your poetic (or
imaginative) eye will be prophetic and will have unimpeded
light. अव्याहता ज्योतिः यस्य The physical eye is impeded by
intervening objects, but the eye of imagination can wander forth
without let or hindrance. कवेरिदं आर्षम्—lit. belonging to a कवि
i. e. possessed of superhuman sight, as the sages of the Vedic
hymns had. प्रातिभं चक्षुः. प्रतिभा—the creative faculty of the
mind, genius. क्षेमेन्द्र in his औचित्यविचारचर्चा quotes from भट्टतौत
the following definition of प्रतिभा 'प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभा मता'
(प्रतिभा is such intelligence as is capable of ever fresh flashes).
अभिनवगुप्त in his ध्वन्यालोकलोचन (p. 29) says 'प्रतिभा अपूर्ववस्तुनिर्माण-
क्षमा प्रज्ञा'. The reading प्रातिभे चक्षुः means the same thing as
प्रतिभाचक्षुः. The reading चक्षुः प्रतिभातु (let your eye shine or ap-
pear) is bad. आद्यः the first. It is usual to call वाल्मीकि the
first poet and the रामायण the आदिकाव्य. Vide G. as to this. The
रामायण itself contains the verse 'आदिकाव्यमिदं चार्षं पुरा वाल्मीकिना
कृतम् ॥' उत्तरकाण्ड 128. 105. तत्रैव where he had manifested him-
self to वाल्मीकि. अन्तर्हितः disappeared. The poet here closely follows
the रामायण. See बालकाण्ड 2. 'रामस्य चरितं कृत्स्नं कुरु त्वमृषिसत्तम । 32.
वैरहस्यं यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रहः ॥ 34. तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति ।
न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति ॥ 35. इत्युक्त्वा भगवान् ब्रह्मा तत्रैवान्तर-
धीयत ॥' 38. प्रथमं प्रणिनाय composed the history named रामायण
which was among men the first development of its kind of ब्रह्म
in the form of words. This means that the रामायण was the first
composition of its kind viz. a historic poem. इतिहास—'इतिहासः
पुरावृत्तम्' इत्यमरः ('इति ह आसीदित्येतीतिहास इतिरैश्वर्ये ह शिलायं इति
क्षीरस्वामी; 'इति ह इति पारम्पर्योपदेशेऽव्ययम् । तदास्ते अभ्रिभिति यन्' व्याख्यासुधा)
रामायणम् (रामस्य अयनं वर्त्म अत्र). The word विवर्त requires explana-
tion and careful attention. The poet has used it in this drama
again in the third Act and in the sixth. In the technical
language of the Vedānta philosophy, विवर्त means an illusory
appearance presented upon a real substratum e. g. the idea of a