उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

--II 5 ] UTTARARĀMACHARITA 57
दुनान् मन्दोदरागताहपादक रावण काममोहित अवधी इतवानसि तस्मात्त्वं शाश्वती
समा अनेकान्संवत्सरान् अद्वितीयां प्रतिष्ठामखण्डैश्वर्यान्दान्दावाप्तिम् अगम माऽभूहि'
तिलक वक्र as quoted by तिलक says 'नितरा सादयति पीडयति इति
रावण । तस्य सम्बुद्धिर्हे निषाद रावण । यत् यस्मात् क्रौञ्चमिथुनात् । अल्पीभावाथकुक्रे
पच्चादण् । क्रुञ्चम् । तत स्वार्थिकोऽण् । क्रौञ्चम् । राज्यमृदवनवासादिदुःखान्त्वल्पीभूत
यन्मिथुन सीतारामरूप तस्मादेक सीतारामरूप बलादवधी मथाम्यक्तिपीडा प्रापि-
तवानसि तस्मात्त्व प्रतिष्ठा अत पर मा गम' This verse occurs in
बालकाण्ड 2 15 The रामायण itself says that the शोक (sorrow)
which वाल्मीकि felt at the death of the bird became trans
formed into a श्लोक 'पद्बधोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वित । शोचार्तस्य प्रवृत्तो
मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥ समाक्षरैश्चतुर्भिर्य पादैर्गीतो महर्षिणा । सोऽनुव्याहरणा
द्भूय शोक श्लोकत्वमागत ॥ तस्य बुद्धिरिय जाता महर्षेर्भावितात्मन । कृत्य
रामायण काव्यमीदृशै करवाण्यहम् ॥ बालकाण्ड 2 18, 40-41 The
ध्वन्यालोक has the following कारिका and वृत्ति "काव्यस्यात्मा स एवार्थ
स्तथा चादिकवे पुरा । क्रौञ्चद्वन्द्ववियोगोत्थ शोक श्लोकत्वमागत ॥ विविधविति
दृष्टवाच्यवाचकरचनाप्रपञ्चचारुण काव्यस्य स एवार्थ सारभूत सविस्मितसहचरीवि
रहकातरक्रौञ्चाक्रन्दजनित शोक एव श्लोकतया परिणत 'मानिषाद &c. (the
whole verse quoted)" pp 26-27 चित्रम् It is a wonder that
मान्नादा वार this is a fresh advent (lit incarnation) of metre
other than that (contained) in the Veda. 'श्रुति स्त्री वैद् आम्नाय
-त्रयी धर्मस्तु तद्विधि ' इत्यमर In the Vedas there are various metres
such as गायत्री, त्रिष्टुभ्, जगती &c The अनुष्टुभ् is also used in the
Veda (as in the पुरुषसूक्त), but rarely The अनुष्टुभ् पाद contains eight
letters in the Veda also as it does in post-Vedic literature, but
it is not so regular as we find it in the रामायण and other works of
classical Sanskrit literature 'श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेय सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विच
तु पादयोह्रस्व सप्तम दीर्घमन्ययो ॥ In the classical अनुष्टुभ्, the 5th letter
is always short, the 6th always गुरु the 7th in the 2nd and
4th पद is short and दीर्घ in the 1st and third The other letters may
be either short or long In the Veda even these scanty restric
tions are not observed (e g in सहस्रशीर्षा पुरुष the 5th letter is long
and the 6th is short). It is therefore that the अनुष्टुभ् as first
employed by वाल्मीकि is called नूतन छन्दसामवतार It was a new
departure in the employment of the अनुष्टुभ् metre made by वाल्मीकि
तेन समयेन at that time आविर्भूत शब्दब्रह्म प्रकाश यस्मिन् in whom the
light of ब्रह्म in the form of words had manifested itself The eternal
ब्रह्म can be understood only through words words are themselves
a visible phase of the ever present but invisible all pervading ब्रह्म
Hence words are called शब्दब्रह्म In the उपनिषद् it is said that