उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१५६ उत्तररामचरिते [ ७-२०
सीता-अम्महे तादो कुलगुरु अज्जाअणो सभत्तुआ अत्ता सन्तादेई
मलख्खणा सुप्पसन्ना अज्जउत्तचलणा समं कुसलवा वि दीसन्ति ता
णिब्भरम्हि आणन्देन । अहो तात कुलगुरुरार्याजन सभर्तृकार्या शान्तादेवी
सलक्षणा सुप्रसन्ना आर्यपुत्रचरणा समं कुशलवावपि दृश्यन्ते तन्निर्मरा-
स्म्यानन्देन ।
( नेपथ्ये कलकल )
वाल्मीकिः-(उत्थायावलोक्य च ।) उत्खातलवणो मधुरेश्वरः प्राप्त
लक्ष्मणः-सानुषङ्गाणि कल्याणानि ।
रामः-सर्वमिदमनुभवन्नपि न प्रत्येमि । यद्वा प्रकृतिरियंमभ्यु-
दयानाम् ।
वाल्मीकिः-रामभद्र उच्यतां किं ते भूय प्रियमुपकरोमि ।
रामः-अतः परमपि प्रियमस्ति । किं त्विदं भरतवाक्यमस्तु ।
पापेभ्यश्च पुनाति वर्धयति च श्रेयांसि सेयं कथा
मङ्गल्या च मनोहरा च जगतो मातेव गङ्गेव च ।
कुलगुरुरार्याजन सभर्तृका भार्या शान्तादेवी मलक्षणा सुप्रसन्ना । सलक्ष
णेति-शान्त्यादिखलक्षणविशिष्टेत्यर्थ । आर्यपुत्रलालनेन रामे कुशलवावपि
दृश्येते । तस्मान्निर्मरास्मि बानन्देन । 'समं सह' इत्यमर । उत्खातः सम्मू
लित लवणः असुरभेद येन । मधुरेश्वरः शत्रुघ्न । माथुरस्य कुम्भीनसी-
पुनरक्षोन्मथनाय शत्रुघ्नं प्रेषयामीति प्रथमाङ्कपूर्ववत्सरे रामेणोक्तं सन्निधानरह-
स्यमत्र दूरदर्शिभिरनुसन्धेयम् । अनुषङ्गः अनुबन्ध । अनुभवन्नपि न
प्रत्येमि न विश्वसिमि । प्रकृति स्वभाव । अभ्युदयाना आरम्भे मति
अभ्युदय पुनरन्तरं नर्तयेति भाव । येन नान्दी कृता तस्य भरतस्य
वाक्यमिति सम्बन्ध ॥ अथ हरि पूर्वाधन रामव्यासन्नाह-पापेभ्यश्चेति
॥ २० ॥ या गङ्गेव पुनाति, जगतो मातेव लक्ष्मीरिव, 'इन्दिरा लोक
माता' इत्यमर । वर्धयति च, इयं कथा रामस्येति शेष । मङ्गले ऐहिक
फलम्पे साधु मङ्गल्या । मनोहरा च आमुष्मिकफलदाननेति भाव ।
'स याति ब्रह्मण स्थानम्' इति स्मरणात् । अत्र चद्वय पादपूरणे ॥ शेष
१ 'त्यादं दमस्तु' क-प-य. २ 'पुनातु वर्धतु' क-प-य.