उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१४६ उत्तररामचरितं [ ७-३
लक्ष्मणः-( पादयोर्निपत्य ।) आर्य आर्य दिष्ट्या वर्धामहे । कल्याण-
प्ररोहो रघुवंशः । (विलोक्य ।) हा हा कथं क्षुभितबाष्पोत्पीडनिर्भरः
प्रमुग्ध एवार्यः । (वीजयति ।)
पृथिवी-वत्से समाश्वसिहि ।
सीता-( समाश्वस्य ।) भअवदीओ का तुम्हे । मं मुञ्चह । भगवत्यौ के
युवाम् । मा मुञ्चतम् ।
पृथिवी-इयं ते श्वशुरकुलदेवता भागीरथी ।
सीता-भअवदि णमो दे । भगवति नमस्ते ।
भागीरथी-चारित्रोचितां कल्याणसम्पदमधिगच्छ ।
लक्ष्मणः-अनुगृहीताः स्मः ।
भागीरथी-इयं तु जननी ते विश्वम्भरा ।
सीता-हा अम्म ईदिसी अहं तुए दिट्ठा। हा अम्ब ईदृश्यहं त्वया दृष्टा ।
पृथिवी-एहि वत्से एहि पुत्रि ।
( उभौ आलिङ्ग्य मूर्च्छतः ।)
लक्ष्मणः-( सहर्षम् ) दिष्ट्या गङ्गापृथिवीभ्यामभ्युपपन्नायां ।
रामः-( अवलोक्य ।) दिष्ट्या घटतेऽत्यन्तकरुणोत्तरं वर्तते ।
भागीरथी-अत्रभगवती विश्वम्भरापि नाम व्यधत इति जितमपत्न-
॥ ३ ॥ दिष्ट्या इदानीं प्रसूताम्भि(त्रि ?) कल्याणी शुभौ प्ररोहौ अङ्कुरौ
सुतरूपौ यस्मिन् । क्षुभितानां जर्जराणां । बाष्पाणां उत्पीडः प्रादु-
र्भाव निर्भरः निरतिशय यस्मिन् । प्रकर्षेण मुग्धः मूढ । भगवत्यौ के
युवां मा मुञ्चतम् । भगवत्यौ इति संबोधनम् । भागीरथीत्वापादक हेतु-
गर्भं नाम । भगवति नमस्ते ॥ हा अम्ब ईदृशी त्वयाऽहं दृष्टा ॥ मूर्च्छतः
मुद्यतः । प्रेमावेशेनेति भाव ॥ आर्या सीता । अभ्युपपन्ना अनुगृ-
हीता ॥ दिष्ट्या दैवात् । एतत् अभ्युपपादन अनुग्रह इति यावत् ।
करुणो रस उत्तरः अधिक यस्मिन् । इद एतदित्यस्य विशेषविशेषणं
बोध्यम् ॥ अत्र सीताविषये । तथा न । एषा विश्वम्भरा । अथ्वा गीतेव
१ 'भअवदि का तुम इमं अ' ( का त्वम्, इमं प) क-घ-प. २ 'चारि-
त्रोचिताम्' घ-प. ३ 'करणतर एतेनेदं वर्तते' क-ग-प; 'परमात्तरम्' न.