उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

७-१] उत्तररामचरितं १४३
नुपनिमंत्रिताः सः । तद्गङ्गातीरमाभोगोपस्थानमुपगम्य क्रियतां समाज-
संनिवेशः' इति । कृतश्च मर्त्यामर्त्यस्य भूतग्रामस्य समुचितस्थानसंनिवेशो
मया । अयं तु—
राज्याश्रमनिवासेऽपि प्राप्तकष्टमुनिव्रतः ।
वाल्मीकिगौरवादार्य इत एवाभिवर्तते ॥ १ ॥
( ततः प्रविशति रामः ।)
रामः—वत्स लक्ष्मण अपि स्थिता रङ्गमौढिकाः ।
लक्ष्मणः—अथ किम् ।
रामः—इमौ पुनर्बालौ कुशलवौ कुमारचन्द्रकेतुश्चैमां प्रतिपत्तिं लम्भ-
यितव्यौ ।
लक्ष्मणः—प्रभुस्नेहप्रत्ययात्तथैव कृतम् । इदं चास्तीर्णं राजासनम् ।
तदुपविशत्वार्यः ।
रामः—( उपविशति । )
लक्ष्मणः—प्रस्तूयतां भोः ।
गङ्गाप्रवाहे निक्षिप्तवती इति तृतीयाङ्कविष्कम्भे तमसोक्तम् । संनिलादुपेति
इत्यग्रे लक्ष्मणवचना स्फुटीभविष्यति चेति दिक् ॥ 'हतं वीणादिकम्'
इत्यादि, 'वादिनातोद्यनामकं' इत्यन्तदमरः । 'वाजन्त्री' इति महा-
राष्ट्राः । समाजः सभा । गत्वेति पूर्वमनुवादः । संप्रति स्वतः कथनमिति
न पुनरुक्तिः ॥ राज्याश्रमेति ॥ १ ॥ राज्यमेव आश्रमः सौख्याभा-
वादिति भावः । कष्टं च तन्मुनिव्रतम् । वाल्मीकिना वाल्मीकौ च
गौरवात् ॥ १ ॥ 'रङ्गो नाट्यस्थलं' इति, 'सामाजिकः प्रेक्षकः' इति
च त्रिकाण्डशेषः । प्रतिपत्तिः मर्यादा । वात्सल्यमिति यावत् । लम्भ-
यितव्यौ प्रापणीयौ । प्रभोः स्नेहेन । प्रत्ययात् विश्वासात् । कुशलवयोः
भवति स्नेहेन अस्मदीयानपि तयोर्विश्वासः अस्तीति भावः । तथैव चन्द्र-
केतुवत् । कृतं वात्सल्यमिति शेषः । राजासनमास्तीर्णमिति कवेरिव कस्य
न व्याचतुरचातुर्यम् । 'नृपासनं पत्तद्रासनं सिंहासनं च तत्' इत्यमर-
सिंहेनाभिहिततया सिंहासनस्त्यारणत्वासंभवात् ॥ न च वाच्यमास्तरणो-
चितनभ्यदासनं भवत्विति । तर्हि समानायकल्य महाराजत्वे जगत्वते इति
गद्या वक्ष्यमाणे वचसि वास्तरवापत्तेः । तस्माद्बतरमूलगुरुक्यादानामेव
१ 'तद्गङ्गातीरतीरमनोपस्थानम्' घ. २ 'स्थानेषु समुपवेशसङ्गो मया' घ.
३ 'प्रेक्षकाः' क-घ-घ. ४ '०स्तृती स्थानप्रतिपत्तिम्' क-घ-घ.