उपदेशसाहस्री (आदि शङ्कराचार्य - गद्य व पद्य भाग)

THE KNOWLEDGE OF THE CHANGELESS 61
if memory and desire have their own agents for their
objects.
ननु प्रमातृविषयावगत्यनुत्पत्तौ अनवगत एव प्रमाता स्या-
दिति चेत् ॥ १०० ॥
100. Disciple.—“But the Knower remains unknown
if there is no knowledge which has for its object the
Knower.”
न, अवगन्तुः अवगतेः अवगन्तव्यविषयत्वात् । अवगन्तृ-
विषयत्वे च अनवस्था पूर्ववत् स्यात् । अवगतिश्च आत्मनि
कूटस्थनित्यात्मज्योतिः अन्यतः अनपेक्षैव सिद्धा, अग्न्यादि-
त्याद्युष्णप्रकाशवत्, इति पूर्वमेव प्रसाधितम् । अवगतेः चैत-
न्यात्मज्योतिषः स्वात्मनि अनित्यत्वे आत्मनः स्वार्थतानुपपत्तिः,
कार्यकारणसंघातवत् संहतत्वात् परार्थ्यं दोषवत्त्वं च अवोचाम ।
कथम् ? चैतन्यात्मज्योतिषः स्वात्मनि अनित्यत्वे स्मृत्यादि-
व्यवधानात् सान्तर्गतत्वम् । ततश्च तस्य चैतन्यज्योतिषः प्रागु-
त्पत्तेः प्रध्वंसाच्चोर्ध्वं आत्मन्येव अभावात्, चक्षुरादीनामिव संह-
तत्वान्, परार्थ्यं स्यात् । यदा च तत् उत्पन्नं आत्मनि विद्यते,
न तदा आत्मनः स्वार्थत्वम् । तद्भावाभावापेक्षा हि आत्माना-
त्मनोः स्वार्थत्वपरार्थत्वसिद्धिः । तस्मात् आत्मनः अन्यनिर-
पेक्षमेव नित्यचैतन्यज्योतिष्ट्वं सिद्धम् ॥ १०१ ॥
101. Teacher.—“No. The knowledge of the knower
has for its object the thing to be known. If it have for
its object the knower there arises a regressus ad infinitum