सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)

Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan

केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा

DevanagariHindipublished138 पृष्ठ

१२० विवाहवृन्दावनम्— [ लग्नशुद्धि-

देशान्तरपलानि ऋणानि, पश्चिमदेशान्तरपलानि धनानीत्यर्थः । तथा
त्रिंशद्-द्युमानान्तरमर्धितं चरार्धं स्यात् । ततः "चरार्धदेशान्तरयुग्वि-
योगौ" इत्यादिषड्वर्गाध्यायोक्तप्रकारेण वारप्रवृत्तिर्ज्ञेया ॥ १४ ॥
भा०—उज्जयिनी से पूर्व और पश्चिम देशान्तर योजन में अपना चतुर्थांश
घटाने से देशान्तर पल होता है । वह पूर्व में ऋण, पश्चिम में धन समझना । तथा
३० और दिनमान के अन्तर को आधा करने से चरखण्ड होता है । यह दिनमान
३० से अधिक हो तो धन, अल्प हो तो ऋण समझना । फिर इसके द्वारा
षड्वर्गाध्यायोक्त विधि से वारप्रवृत्ति साधन करना ॥ १४ ॥
अथ प्रकारान्तरेण कालहोरामाह—
द्विघ्नेष्टनाडीशरलब्धितो वा स्युः कालहोरादिनपप्रवेशात् ।
प्राग्वच्छरघ्ना गणयेदनिन्द्या क्रूरापि लग्ने शुभवेदवर्गे ॥१५॥
सं०—दिनप्रवेशात् द्विघ्नेष्टनाडीशरलब्धितो वा 'प्रकारान्तरेण'
कालहोराः स्युः । ताः शरघ्नाःपञ्चगुणिताः प्राग्वत् 'वारेशादिक्रमात्' गण-
येत् । शुभवेदवर्गे ( शुभाः वेदाश्चत्वारो वर्गा यस्मिन् तन् शुभवेदवर्गं
तस्मिन् तथोक्ते) लग्ने सति क्रूरोपि होरा अनिन्द्या स्यात् ॥ १५ ॥
भा०—वारप्रवेश समय से इष्टघटी को २ से गुनाकर ५ के भाग देने से लब्धि
कालहोरा होती है । उसे ५ से गुनाकर वारेशक्रम से पूर्ववत् गणनाकर रव्यादि
ग्रहों की होरा समझना । यदि लग्न के षड्वर्ग में ४ शुभग्रह के वर्ग हों तो
पापग्रह की होरा भी अशुभ नही होती है ॥ १५ ॥
अथ षड्वर्गान् कथयति—
राश्यंशाः शशिभूगुणैणतनहतास्तिथ्यभ्रभूदिक्खरै-
र्भक्ता भार्धदृकाणनन्ददिनकृद्भागा गृहं यस्य यत् ।
त्रिंशांशः सितसौम्यजीवरविजक्ष्माजन्मनां व्युत्क्रमा-
दोजर्क्षेषु शरेषुसर्पमरुतः पञ्चेति षड्वर्गिका ॥१६॥
सं०—श्लोकोऽयमष्टमाध्याये व्याख्यातः ( द्र० अ० ८ श्लो० १३ ) ॥
भा०—षड्वर्गप्रकरण के १३ वाँ श्लोक में इसकी व्याख्या देखो ॥ १६ ॥
अथ सुखार्थं स्थूलदिनमानसाधनमाह—
मध्योदये सायनसूर्यभोग्यं सषड्भयुक्तं च युतं द्युमानम् ।

प्रकरण १७ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । १२१-
इति स्मृतेयं शिशुबोधनाय श्रीकेशवार्केण विलग्नशुद्धिः ॥१७॥
सं०—मध्योदये ( सायन-सूर्य सषड्भसूर्यान्तर्वर्तिराश्युदये ) सायन-
सूर्यभोग्यं, सषड्भमुक्तं ( सायनस्य सषड्भस्य सूर्यस्य मुक्तं ) च युतं
सहितं द्युमानं दिनमानं भवति । इत्येवं श्रीकेशवार्केण शिशुबोधनाय
बालबोधाय इयं विलग्नशुद्धिः स्मृता कथिता ॥ १७ ॥
भा०—सायन सूर्य और सषड्भसायन सूर्य के मध्यवर्ती राशियों के उदययोग
में सायन सूर्य के भोग्य पल, और सषड्भसूर्य के भुक्तपल जोड़ने से दिनमान
होता है । इस प्रकार बालकों के बोध के लिये श्रीकेशवार्क दैवज्ञ ने लग्नशुद्धि
अध्याय को बनाया ॥ १७ ॥
श्रीकेशवार्केण कृते विवाह-वृन्दावने द्व्यङ्कनवेन्दु तुल्ये ।
श्रीविक्रमाब्दे लिखितात्र टीका सीतादिरामेण वसन्तलक्ष्मीः ॥
इति श्रीकेशवार्कविरचिते विवाह-वृन्दावने मिथिलादेशस्थचौगमा-
निवासि-काशीस्थसंन्यासिसंस्कृत-पाठशालाध्यापक-ज्योतिषा-
चार्य-पण्डित-श्रीसीतारामशर्मकृता वसन्तलक्ष्मीर्नाम-
संस्कृतभाषाटीका सम्पूर्णा ।
शुभम् ॥

This page contains only a decorative illustration (a flower vase vignette) and does not contain any readable text.

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

This image appears to be a blank page containing no readable text.

This image is completely blank; there is no text to transcribe.