सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

तत्त्वार्थ सूत्र (मोक्षशास्त्र - संस्कृत सूत्र एवं हिन्दी व्याख्या)

Tattvartha Sutra / Mokshashastra with Hindi Commentary

आचार्य उमास्वामी (उमास्वाति) / आचार्य पूज्यपाद द्वारा

DevanagariHindipublished177 पृष्ठ

Index (Hindi)
[बायाँ स्तम्भ / Left Column]
त्याग 90, 93, 95, 96, 97, 111,
128
दर्शनावरण 84, 114, 115, 121,
123, 146
दान 16, 17, 85, 92, 111, 120
दिग्व्रत 101, 106
देव 9, 18, 28, 32, 34, 35, 38,
43, 51, 53, 54, 55, 56, 57,
58, 59, 60, 86
देशव्रत 100, 101, 107
देशविरत 140
द्रव्य 3, 8, 12, 66, 67, 68, 70, 71,
72, 73, 74, 75, 78, 79, 99
धर्म 66, 67, 68, 70, 71, 86, 109,
126, 128, 137, 138, 140
धर्मध्यान 137, 138, 140
धारणा 7
ध्रौव्य 75
ध्यान 134, 137, 138, 140, 141
नदियाँ 44, 45
नय 4, 14
नरक 18, 36, 38, 63, 64, 86, 118
नाम 3, 39, 41, 43, 48, 114, 121,
122, 123, 125, 138
नारक, नारकी 9, 28, 34, 35, 37,
38, 60, 63, 86, 118
निर्ग्रन्थ 145
निर्जरा 3, 123, 124, 126, 128,
129, 144, 146
निर्देश 4
[दायाँ स्तम्भ / Right Column]
निषद्या 129, 132
नैगम 14
परमाणु 30, 69, 74, 76, 77, 78,
113
परिग्रह 58, 86, 87, 93, 97, 100
परिहारविशुद्धि 133
परीषह 129, 130, 131, 132
परोक्ष 5
पाप 80, 93, 97, 125
पारिणामिक 15, 18, 148
पुण्य 80, 125
पुद्गल 11, 25, 66, 67, 69, 70,
71, 72, 73, 74, 113, 124
पृथक्त्ववितर्क 141, 142
प्रत्यक्ष 6
प्रत्याख्यान 95, 117
प्रदेश 30, 66, 68, 69, 70, 71, 80,
113, 124
प्रमाण 4, 5, 6
प्रमाद 99, 113, 146
प्रज्ञा 129, 130, 131
प्रायश्चित्त 134, 135
प्रोषधोपवास 101, 109
बन्ध 3, 73, 76, 77, 103, 113,
123, 146, 149
बाह्य तप 133
बोधिदुर्लभ 128
ब्रह्मचर्य 96, 128
भरत 40, 44, 45, 46, 48, 49
155

अध्याय १०: मोक्ष तत्व, केवलज्ञान व सिद्धगति

Index (Hindi)

भवनवासी देव 51, 53, 54, 61, 64
भव्यत्व 18, 148
भाव 3, 4, 15, 18, 89, 99, 140,
148
मतिज्ञान 5, 6, 7, 9, 11, 19, 115
मध्यलोक 39
मन 7, 8, 23, 53, 80, 83, 94, 99,
107, 108
मनःपर्ययज्ञान 5, 10, 11, 12, 19,
115
मनुष्य 10, 18, 24, 34, 47, 49, 50,
53, 55, 56, 60, 87, 118
मार्दव 128
मान 18, 117
मानुषोत्तर 49
माया 18, 87, 117
मिथ्यादर्शन 18, 113
मिथ्याज्ञान 13, 19
मेरु 39, 48, 49, 55
मैथुन 93, 100
मोहनीय 86, 114, 116, 117, 121,
123, 132
मोक्ष 2, 3, 35, 60, 138, 146, 148
मोक्षमार्ग 1, 2
यथाख्यात 133
योग 80, 83, 85, 89, 99, 113,
124, 127, 142, 143, 146
योनि 27, 60
रत्नत्रय 4
रम्यक 40, 44
रौद्रध्यान 137


लब्धि 17, 22, 33
लिंग 18, 145, 150
लेश्या 18, 37, 51, 58, 59, 145
लोक 3, 70, 97, 128, 148, 150
लोभ 18, 95, 117
वचन 72, 80, 83, 94, 95, 99,
107, 108
वनस्पति 24
विक्रिया 37
विग्रहगति 25, 26
वितर्क 141, 142, 143
विदेह 40, 44, 45, 46, 47, 49
विधान 4
विनय 90, 134, 135
विपुलमति 10
वीचार 142, 143
वीर्य 16, 17, 82, 92
वेदना 37, 111, 139
वेदनीय 114, 116, 117, 121, 122,
125, 132
वैक्रियिक 29, 32, 33
वैमानिक देव 51, 56, 57, 58
वैयावृत्त्य 90, 134, 136
व्यञ्जन 143
व्यन्तर देव 51, 52, 53, 55, 64
व्युत्सर्ग 134, 135, 137
व्युपरतक्रियानिवर्ति 141, 142
शरीर 25, 29, 30, 31, 32, 33, 37,
53, 58, 72, 80, 96, 98, 107,
118, 119


156

Index (Hindi)
शल्य 100
शिक्षाव्रत 101, 108, 109, 110
शुक्लध्यान 137, 138, 141, 142,
143
शौच 85, 128
श्रावक 100, 101, 102, 144
श्रुतज्ञान 5, 9, 11, 19, 23, 115,
143
संख्या 4, 81, 150
संज्वलन 117
संयम 17, 18, 85, 88, 128, 145
संयमासंयम 17, 88
संवर 3, 126, 128, 129
संवेग 90, 98
संसार 81, 90, 98, 128
संहनन 119, 137
सत् 4, 13, 75
सत्य 95, 104, 128
समभिरूढ 14
समिति 94, 126, 127
समुद्र 39, 44
सम्मूर्च्छन 27, 29, 32, 34
सम्यक्चारित्र 2
सम्यक्त्व 16, 17, 81, 89, 117,
148
सम्यग्दर्शन 2, 3, 4, 89, 100, 102
सम्यग्दृष्टि 60, 101, 144
सम्यग्ज्ञान 2, 19
सरागसंयम 85, 88
सरोवर 41, 42, 43

सर्वार्थसिद्धि 57, 62
सल्लेखना 102, 111
सागर 38, 61, 62, 65, 121, 122
सामायिक 101, 108
सिद्धत्व 148
सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति 141, 142
सूक्ष्मसाम्पराय 130, 133
सैनी 20, 24
स्कन्ध 74, 75
स्थापना 3
स्थावर 20, 21, 119
स्पर्शन 4, 21, 23, 24, 81, 97
स्वाध्याय 134, 136
हरि 40, 44
हिंसा 81, 93, 97, 99, 140
हैमवत 40, 44, 47
हैरण्यवत 40, 44
क्षमा 85, 128
क्षायिक 15, 16
क्षायोपशमिक 17
क्षेत्र 4, 11, 40, 45, 46, 48, 70,
105, 106, 150
त्रस 20, 21, 119
ज्ञान 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13,
16, 17, 19, 58, 84, 150
ज्ञानावरण 84, 114, 115, 121,
123, 146

⁂
157

INDEX (ENGLISH)
Activities 82, 113, 127, 142,
143
Afflictions 129, 130, 131, 132,
133
Air 21, 36
Aghāti karmas 147
Airāvata 40, 46, 49
Anger 95, 118
Animal(s) 10, 50, 61, 87, 118
Apprehension 7, 8, 9
Arhat 147, 150
Ascetic(s) 86, 91, 101, 102,
131, 136, 140, 144
Asurkumāra 38
Atom(s) 69, 74, 76
Attachment 59, 85, 87, 88, 93,
96, 97, 100, 128, 135, 137,
149
Attainment 17, 18, 22, 33
Austerities 85, 88, 91, 134
Aversion 97
Belief 2, 16, 18, 89, 113, 117,
131,
Bharata 40, 45, 46, 48, 49
Birth 9, 27, 28, 29, 32, 60, 88,
89, 118, 124, 144, 145
Bondage (bandha) 3, 113, 114,
146, 149
Brahmaloka 59
Celestial (beings) 9, 28, 34, 51,
52, 61, 65, 86, 88, 89, 118
Charity 85, 91, 111
Clairvoyance 5, 9, 10, 11, 12,
13, 58, 115
Cognition 6
Colour 23, 41, 73, 119
Colouration (leṣya) 18, 37, 51,
58, 145
Compassion 85, 98
Concentration 102, 108, 109,
137, 138, 140, 141, 142
Conduct 2, 16, 17, 86, 103,
117, 118, 126, 132, 133,
135, 144, 150
Conduct-deluding 86, 117
Consciousness 18, 19, 22
Contemplation 85, 94, 126,
141
Cruel concentration 138, 140
Death 72, 102, 111, 119
Deceitfulness 87, 118
Degeneration 46
Deluding karmas 117, 121,
146, 147
Desire 54, 96, 103, 111
Destruction 10, 15, 75, 142,
146, 148
Destruction-cum-subsidence
(of karmas) 10, 15
Detachment 98
Devakuru 47, 49
Dhātakikhanda 48
158

Index (English)
Dissociation (of karmas;
nirjarā) 3, 85, 88, 127,
128, 129, 144, 146
Earth(s) 21, 36, 37, 38
Energy 16, 120
Enjoyment 16, 32, 103, 111,
120, 124, 139
Equanimity 85, 91, 133
Existence 5, 18, 75, 76, 88, 91,
98, 118, 119
Faith 2, 3, 17, 86, 88, 91, 117,
130, 131, 135, 144, 148
Faith-deluding 86, 117, 144
Falsehood 93, 99
Fire 21
Fission 74, 75
Five-sensed 25
Fusion 74, 75
Gift 16, 91, 112, 120
Ghāti karmas 147
Graiveyakas 57, 58, 59, 62
Greed 85, 95, 118
Gross (body) 29
gupti 127
Haimavata 40
Hairaṇyavata 40
Hari 40
Heavenly (beings) 51, 56
Householder 101, 102, 144
Human (beings) 10, 47, 49, 50,
55, 61, 87, 118
Human life 87
Immobile (beings) 20, 21
Infernal (beings) 9, 28, 34, 37,
38, 61, 63, 87, 118
Influx (āsrava) 3, 80, 81, 82,
84, 85, 86, 87, 88, 89, 91,
92, 126, 128
Injury 85, 87, 93, 97, 99, 130,
133, 140
Intuition 3, 116
Jambudvīpa 39, 40, 48
Kalpas 57, 59, 61
Kalpavāsi 51
Karma(s) 1, 15, 80, 84, 85, 86,
87, 88, 89, 91, 92, 113, 114,
115, 116, 117, 118, 119,
120, 121, 122, 123, 124,
125, 126, 129, 131, 132,
141, 144, 146, 147
Karmic (body) 25, 29
Knowledge 2, 3, 4, 5, 6, 7, 9,
11, 13, 14, 16, 17, 18, 23,
84, 85, 91, 103, 114, 115,
131, 135, 143, 145, 146,
147, 148, 150
Laukantikas 59, 65
Liberated soul 26
Liberation 1, 2, 3, 138, 147
Life-karma 87, 88, 89, 118
Lifetime 35, 43, 47, 50, 58, 61
Lord (Indra) 52
Luminous (body) 29, 30, 33
Manuṣottara 49
Matter 12, 27, 66, 67, 69, 70,
72, 73, 74, 113
159

Index (English)
[Left Column]
Meditation 94, 134, 135, 137
Medium of motion 66, 68, 150
Medium of rest 66, 68
Meru 40, 55
Mind 7, 9, 20, 23, 25, 72, 80
Minor (or supplementary vows)
102, 106
Mobile (beings) 20, 21, 119
Molecule(s) 74, 75, 124
Mountains 40, 41, 42, 45
muhūrta 50, 122, 123, 137
naya (standpoint) 4, 14
Non-attainment 18
Non-restraint 17, 85
Non-soul 3, 66
Nymphs 43
Obstructive karma(s) 92, 114,
120, 121, 131, 146, 147
Omniscience 5, 12, 115, 146,
147
Omniscient 86, 91, 130, 141
Origination 75
palya 43, 47, 50, 61
palyopama 63, 64
pāpa 80
Passion(s) 18, 81, 82, 83, 86,
99, 105, 113, 118, 131, 133,
144, 145
Perception 16, 17, 84, 114,
116, 146, 147, 148
Perceptual judgment 7
Perfection 18, 148
Peripatetic (devas) 52, 55, 64
[Right Column]
Permanence 75, 76
Physique-making karma 89
Plants 21, 24, 118
Pleasant feeling 85, 116
Pleasure 53, 72, 96, 111, 130,
132
pramāṇa 4, 5
Pride 59, 118
Projectable (body) 29, 33
pudgala 67
puṇya 80, 125
Pure concentration 138, 141,
142, 147
Puṣkaradvīpa 48
Ramyaka 40
Reality 1, 3
Regeneration 46
Renunciation 128, 134
Residential (devas) 54, 61, 64
Restraint 17, 85, 88
Retention 7
Rise (of karmas) 15
Rivers 44, 45
Ṛjumati 10
sāgaropama 38, 61, 65, 121,
122
Saints 130, 136, 141, 145
Salvation 18
saṃvara 126
Sarvārthasiddhi 58, 62,
Saudharma 57, 58, 61
Scriptural knowledge 5, 9, 11,
13, 23, 115, 143, 145
Self-restraint 118, 128, 145
160

Index (English)
Sense(s) 7, 21, 22, 23, 58, 82,
97
Sensory knowledge 5, 7, 9, 11,
13, 115
Sex 18, 34, 118,
Sexual 54, 96, 105
Siddha 147
Smell 23, 73
Sorrowful concentration 138
Soul(s) 3, 13, 15, 19, 20, 26, 27,
32, 66, 68, 69, 70, 71, 72,
124, 147, 148, 149, 150
Sound 23, 53, 74
Space 5, 11, 25, 30, 36, 66, 67,
68, 69, 70, 71, 114, 124
Space-points 30, 69, 71, 114,
124
Speculation 7
Speech 72, 80, 94, 127
Spontaneous (generation) 27,
29, 32, 34
Standpoint (naya) 4, 14
Stealing 93, 99, 140
Stellar (devas) 52, 55, 65
Stoppage (samvara) 3, 126,
128, 129
Subsidence (of karmas) 10, 15
Substance(s) 2, 3, 8, 11, 12, 66,
67, 69, 73, 75, 76, 78, 79
Substratum 4, 79, 82, 83, 84,
143
Taste 23, 73, 119
Telepathy 5, 10, 11, 12, 115
Thought-activity 82
Time 5, 56, 73, 78, 79, 150
Tīrthamkara 91, 145
Touch 23, 53, 73, 119
Transformable (body) 29, 32
Transmigrating soul 20, 26
Unchastity 93, 100
Universe 69, 70, 98, 128, 141,
148
Unpleasant feeling 85, 116
Uttarakuru 49
Videha 40, 45, 47, 49
Vipulmati 10
Virtue 126, 128
Virtuous concentration 138,
141
Vow(s) 82, 88, 91, 93, 94, 101,
102, 103, 106, 108, 140, 144
Water 21
Wrong belief 18, 113, 117
Wrong knowledge 14, 17, 18
Yojana 40, 42, 45
✤ ✤ ✤
161

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

ACKNOWLEDGMENT
The following individuals have graciously ordered, at the pre-
print stage, the copies of the book as mentioned against their
names:

  1. Mrs. Manju Jain 50 copies
    B-13, MDDA Colony,
    Dehradun-248001
    (In fond memory of her parents Late Shri Sumer Chand Jain
    and Late Smt. Sumran Mala Jain)
  2. Mrs. Sonal & Mr. Raghav,
    Tanisha and Kushagra 30 copies
    64-A, Subhash Road,
    Dehradun-248001
  3. Mrs. Malika & Mr. Kishore 30 copies
    29 Rajpur Road,
    Dehradun-248001
    (In memory of Malika's Buaji, Late Ms. Mira Jain,
    whose life was an embodiment of celibacy and austerity.
    163

“...All my blessings to this great work, which is deep in
thought and simple in expression.”
– Āchārya 108 Vidyanandji Muniraj
“The Tattvārthsūtra is regarded as the most authoritative
book on Jainism, and the only text authoritative in both
Svetambara and Digambara sects of Jainism...”
– From Wikipedia, the free encyclopedia
ISBN 81-903639-2-1
Rs.: 250/-
विकल्प
Vikalp Printers
Publishing Section
E-mail: [email protected]