तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

१४८ तर्कसंग्रहः [ प्रत्यक्षपरिच्छेदः
स्पर्शस्य किं लक्षणं, के च भेदाः ? —
त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यो गुणः स्पर्शः । स च त्रिविधः-शीतोष्णा-
नुष्णाशीतभेदात् । पृथिव्यप्तेजोवायुवृत्तिः । तत्र शीतो जले ।
उष्णस्तेजसि अनुष्णाशीतः पृथिवीवाय्वोः ।
रूपादिचतुष्टयं कुत्र पाकजमपाकजं वा कुत्र ? —
रूपादिचतुष्टयं पृथिव्यां पाकजमनित्यं च । अन्यत्रापाकजं
नित्यमनित्यं च । नित्यगतं नित्यम् । अनित्यगतमनित्यम् ।
सङ्ख्याया किं लक्षणम्, कुत्र च सा वर्तते ? —
एकत्वादिव्यवहारहेतुः संख्या । सा नवद्रव्यवृत्तिः । एकत्वा-
दिपरार्धपर्यन्ता । एकत्वं नित्यमनित्यं च । नित्यगतं मित्यम् ।
अनित्यगतमनित्यम् । द्वित्वादिकं तु सर्वत्रानित्यमेव ।
परिमाणस्य किं लक्षणं, के च तस्य भेदाः ?—
मानव्यवहारासाधारणकारणं परिमाणम् । नवद्रव्यवृत्ति ।
पदकृत्यम्
स्पर्शत्यादावतिव्याप्तिवारणाय गुण इति । रूपादावतिव्याप्तिवारणाय
त्वगिन्द्रियेति । सङ्ख्यादिवारणाय मात्रपदम् । तत्रेति । पृथिव्यादिचतुष्टये ।
शीत इति शीतस्पर्शः । उष्ण इति उष्णस्पर्शः ।
एकत्वादीति । एकत्वमित्यादिर्यो व्यवहारः एको द्वावित्याद्यात्मकस्तस्य
हेतुः संख्या इत्यर्थः । घटादिवारणाय एकत्वादीति । कालादिवारणाया-
साधारणेत्यपि देयम् । ननु संख्याया अवधिरस्ति न वेत्यत आह-एकत्वा-
दीति । तथाच—एकं दश शतं चैव सहस्रमयुतं तथा ।
लक्षं च नियुतं चैव कोटिरर्बुदमेव च ॥
वृन्दः खर्वो निखर्वश्च शङ्खः पद्मश्च सागरः ।
अन्त्यं मध्यं परार्धं च दशवृद्ध्या यथाक्रमम् ॥
इति महदुक्तेः परार्धपर्यन्तैव संख्या इति भावः ।
मानेति । मानं परिमितिस्तस्या यो व्यवहारः-इदं महदिदमणु-इत्याद्या-
त्मकः तस्य कारणं परिमाणमित्यर्थः । दण्डादिवारणाय मानेति । कालादि-
हिन्दी
जाना चाहिये—ऐसी आशङ्का हो सकती है, तथापि भोक्ताके अदृष्टविशेषसे कस्तूरी-
आदिमें त्र्यणु कान्तरकी उत्पत्ति हो जानेसे न्यूनता या सच्छिद्रता नहीं आने पाती है ।
कपूर आदिमें तो वैसे अदृष्टका अभाव होनेसे त्र्यणुकान्तरकी उत्पत्ति नहीं होती है
और उसमें न्यूनता आ जाती है ।