तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

कपालद्वयं समवायिकारणम् । एवं गुणगुणिनोरपि समवाय एव सम्बन्ध
इत्यप्युक्तम् । तथा च पटरूपात्मको गुणः समवायेन गुणिनि पटे सम्बद्धः सन्
उत्पद्यतेऽतः पटरूपस्य समवायिकारणं पटः । तन्तुषु लक्षणं सङ्गमयति—
तन्तुष्विति ।
सामान्यलक्षणमाह—सामान्यलक्षणन्विति । समवायसम्बन्धावच्छिन्ना
या कार्यता, तन्निरूपितं यत् तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नं कारणत्वं, तदेव समवायि-
कारणत्वमित्यर्थः ।
अस्यायामाशयः—यथा लक्ष्यताया अवच्छेदकं पृथिवीत्वादिकमुक्तम्, तथा
कार्यताया अपि घटत्वादिकमवच्छेदकं भवतीत्यप्यसाधारणकारणत्वव्याख्यायां
प्रत्यपादि । तत्रेदपि बोध्यं यत् अवच्छेदकं धर्मसम्बन्धभेदेन द्विविधं भवति ।
येन सम्बन्धेन कार्यं कारणे तिष्ठेत् स एव कार्यतावच्छेदकः सम्बन्धः । येन
सम्बन्धेन कारणं तिष्ठेत् स एव सम्बन्धः कारणतावच्छेदकः सम्बन्धो भवति ।
एवं यत्र कार्यमुत्पादनीयं तत्रैव कारणस्यापि सत्ताऽऽवश्यकी, अन्यथा प्रयागस्थ-
मृत्तिकातः काश्यां घट उत्पद्येत । तथा च समवायेन सम्बन्धेन घटः कपालयो-
रुत्पद्यतेऽतो घटनिष्ठायाः कार्यताया अवच्छेदकः सम्बन्धः समवायः । यो धर्मो
यस्या अवच्छेदक इति पूर्वनियमवत् यः सम्बन्धो यस्या अवच्छेदको भवति सा
तत्सम्बन्धावच्छिन्ना भवति । तथा च घटनिष्ठा कार्यता समवायसम्बन्धावच्छिन्ना,
घटत्वधर्मावच्छिन्ना चास्तीति सिद्धम् । तथा कार्यकारणयोः सामानाधिकरण्या-
पेक्षणात् घटो यदि समवायेन कपाले उत्पद्यते तदा तत्रैव ( कपाले ) कारणीभूतं
कपालमप्यपेक्ष्यते, कपाले च कपालं तादात्म्यसम्बन्धेन तिष्ठति, स्वस्मिन् स्वस्य
तादात्म्यसम्बन्धाभ्युपगमात् । तथा च कपालनिष्ठकारणताया अवच्छेदकः सम्बन्ध-
स्तादात्म्यम्, एवं तन्निष्ठकारणताया अवच्छेदको धर्मः कपालत्वम् । पूर्वरीत्या
च कारणता तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्ना कपालत्वधर्मावच्छिन्ना च सिद्धा । एवं
सर्वापि कार्यता सम्बन्धस्थाने समवायसम्बन्धावच्छिन्नाऽत्र ज्ञेया, धर्मस्थाने तु
घटत्वपटत्वादिस्रस्वधर्मावच्छिन्ना । एवं कारणतापि सर्वा सम्बन्धस्थाने तादा-
त्म्यसम्बन्धावच्छिन्नाऽत्र ज्ञेया; धर्मस्थाने तु कपालत्वतन्तुत्वादिस्रस्वधर्मावच्छिन्ना
भवतीति । तथा चेदं लक्षणं घटं प्रति समवायिकारणे कपालयांः, पटं प्रति च
समवायिकारणे तन्तुष्वेव घटतेऽतो घटादिकं प्रति कपालादिकमेव समवायिकारण-
मिति । लक्षणं कपालरूपे लक्ष्ये संगमयति—समवायसम्बन्धेनेत्यादि ।
व्याख्यातप्रायमेतत् ।
न्या.बो. सप्तसु पदार्थेषु मध्ये द्रव्यमेव कस्यापि समवायिकारणं भवतीति रहस्यम्
पृ.२८.उक्तलक्षणरूपया युक्त्या प्रकटयति—समवायेनेति । समवायसम्बन्धावच्छिन्न-