ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

तिस्रो वाच इत्ययमन्त्यस्तृचः कार्य्यः । तत्र तिस्र इति त्रिशब्दः
श्रूयते । तच्च तृतीयस्याऽह्नो रूपं प्रत्यभिज्ञापकत्वात् । अत एव उद्बन्त्रि-
वद्भिगवदित्यादिना पूर्वं त्रित्वयोगस्य तृतीयेऽहनि रूपत्वमुक्तम् । तेन
कारणेन त्रित्वसंख्यावाचकेन तिस्र इत्यनेन तृतीयमेवाऽहरारभन्ते
अवलम्बन्ते ॥ ६ ॥
ननु गायत्रं प्रथममहस्त्रैष्टुभं द्वितीयं जागतं तृतीयमिति प्रसि-
द्धत्वात् कथमस्य त्रैष्टुभस्य तृचस्य जागतेऽहनि सङ्गतिरिति तत्राह--
त्रिष्टुभः सत्यो जगत्यो रूपेण जागतꣳ ह्येतदहः ॥७॥
तृतीयस्याऽह इव जागतस्य छन्दसोऽपि त्रित्वं रूपम्, छन्दसां मध्ये
तस्य तृतीयत्वात् । यस्मादेतास्त्रैष्टुभः सत्योऽपि रूपेण जगत्याः सम्ब-
न्धिना त्रित्वादिलक्षणेन युक्ताः तस्मादेता जगत्यः एतदहश्च जागतम्।
अतोऽस्मिन्नहनि विनियोगार्हा इत्यर्थः ॥ ७ ॥
अथोच्चा त इति प्रथमे तृचे पूर्ववद्गायत्रं साम विधाय प्राकृतिकं त-
द्ब्राह्मणञ्चाऽतिदिशति--
गायत्रं भवति यदेव गायत्रस्य ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥
सिद्धमेतत् ॥ ८ ॥
अथ पुनरावृत्तेऽस्मिन्नेव तृचे सामान्तरं विधत्ते--
वैष्टम्भं भवति ॥ ९ ॥
यत् क्षुल्लकवैष्टम्भमिति सम्प्रदायप्रसिद्धं तदस्मिन् तृचे कार्य्य-
मित्यर्थः ॥ ९ ॥
अथाऽस्यैतत्संज्ञानिर्वचनद्वारेण अहर्दाढ्यहेतुतामाह--
अहर्वा एतद्वलीयत तद्देवा वैष्टम्भैरव्यष्टभ्नुवꣳस्त-
द्वैष्टम्भस्य वैष्टम्भत्वम् ॥ १० ॥
एतत्तृतीयमहः खलु पुरा अवलीयत अहिंस्यत व्लीनातिर्हिंसाकर्म्मा
शिथिलावयवं जातमित्यर्थः । तत्तदवस्थमहः देवाः वैष्टम्भैरस्य सा-
म्नोऽवयवैर्व्यष्टभ्नुवन् विष्टब्धं विशेषेण स्थिरमकुर्वन् । तत्तस्मात् वि-
ष्टम्भनसाधनत्वादस्य वैष्टम्भस्य साम्नो वैष्टम्भत्वं वैष्टम्भमिति संज्ञा
संजाता ॥ १० ॥
अथाऽस्य निधनं दिशां धृतिहेतुरित्याह--
दिश इति निधनमुपयन्ति दिशां धृत्यै ॥ ११ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ११ ॥