ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

द्वादशाध्याये तृतीयः खण्डः । ४३५

उद्वत्त्रिवद्दिग्वदित्यादिना तृतीयेऽहनि रूपत्वेनोद्वत्त्वं परिगणितम् । तदु-
द्वत्त्वलक्षणं रूपमेव तदुच्चा त इति वाक्यं वदति । यद्यप्यस्मिन् उदि-
ति पृथक्पदं न (१) श्रूयते तथाऽप्युच्चा त इत्यत्र प्रथमपदस्याऽवयवभूतो
य उच्च्छब्दः तदपेक्षयैवेयं स्तुतिर्द्रष्टव्या ॥ २ ॥
अथैतस्मिन् तृचे पदान्तरस्य श्रवणात् पवमानस्याऽऽरम्भयोग्यस्तृ-
च इति दर्शयति—
अन्धस्वती भवत्यहर्वा अन्धोऽह्न आरम्भः ॥ ३ ॥
अन्धस्वती अन्धश्शब्दयुक्ता उच्चा ते जातमन्धस इत्येषा भवति ।
अन्धः इति सकारान्तमन्ननाम । अत्र तु तत्साधनेऽहनि वर्त्तत इति
व्याचष्टे-अहर्वा अन्ध इति । यदिदं दशरात्रस्य तृतीयमहः एतदेवाऽ-
न्धश्शब्दसामान्येन स्तुतिः । तथा सत्यन्धश्शब्दप्रयोगादह एव आर-
म्भ उपक्रमः कृतो भवति ॥ ३ ॥
अथाऽन्यं प्रगाथं विधत्ते—
अभि सोमास आयव इति ॥ ४ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ४ ॥
बृहद्रथन्तरयोः प्रत्येकं असाधारणमन्यत्र सिद्धं तद्रूपद्वयं तद-
स्मिन्नहनि प्रदर्शयन् तयोस्साम्नोरस्मिन्नहनि सम्बन्धमाह--
अभीति रथन्तरस्य रूपं बृहदिति बृहत उभयोः सह
रूपमुपैत्युभौ हि वर्णावेतदहः ॥ ५ ॥
अभि सोमास इत्यत्र यो अभीति शब्दः एतद्रथन्तरस्य रूपम् , अभि-
त्वा शूरेति तद्योन्यां दृष्टत्वात् , तथाऽस्मिन् प्रगाथे प्रहिन्वान ऋतं बृह
दिति बृहच्छब्दः श्रूयते । स च बृहतस्साम्नो वाचकत्वात्तस्यैव बृहतो रूपम्।
एवं सत्युभयोर्बृहद्रथन्तरयोः सह सहितं संहतं रूपमस्मिन् तृतीयेऽ-
हन्युपैति । हि यस्मात् एतत्तृतीयमहरुभौ वर्णौ बृहद्रथन्तरयोरुभयोरपि
यावाकारौ तादृगाकारद्वयात्मकमित्यर्थः । सृष्टिसमये बृहद्रथन्तरे मिथु-
नीभूय पश्चाद्रथन्तराद्वैरूपस्योत्पत्तेः तत्पृष्ठकस्य तृतीयस्याऽह्नः उभय-
वर्णात्मकत्वम् । अत्र चैतरेयकं सृष्टिप्रतिपादकं ब्राह्मणं पूर्वमेवो-
दाहृतम् ॥ ५ ॥
अथ तृचान्तरं विधत्ते--
तिस्रो वाच ईरयति प्रवह्निरिति तृतीयस्याऽह्नो रूपं
तेन तृतीयमहरारभन्ते ॥ ६ ॥

१. गृह्यत इति. ख. पु. ।