ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

धिष्ण्यान् प्रविशन्नसि तकतिर्गतिकर्मा। हे शामित्रदेश ! त्वं 'हव्यसू-
दनः' हव्यानां हविषां हृदयाद्यङ्गानां सूडकः अत एव 'असंमृष्टः' हविः-
संस्कारत्वेन स्वत एव शुद्धत्वात् संमार्जनसंस्कारनिरपेक्षोसि ॥ ३ ॥
द्राह्मायणः-'विभुरसीत्याग्नीध्रीयमुपतिष्ठेरन्' । पाठस्तु—
विभुरसि प्रवाहणः ॥ ४ ॥
हे आग्नीध्रीय ! त्वं 'विभुः' वि भविता होत्रीयादिधिष्ण्यप्राप्त्या वि-
भूतिमानसि । आग्नीध्रीयादिधिष्ण्येष्वग्नयो विधीयन्ते 'आग्नीध्रीया-
द्धिष्ण्यानग्नीर्हरतीति' श्रुत्यन्तरम् । अत एव 'प्रवाहणः प्रकर्षेण वोढा
तैर्यज्ञस्य वा धारकोऽसि ॥ ४ ॥
अत्र सूत्रम्-'पूर्वस्याꣳसदसो द्वारि प्रत्यङ्मुखास्तिष्ठन्तो वहिरिति
होतुर्धिष्ण्यमिति उपतिष्ठेरन्निति शेषः ।
वहिरासि हव्यवाहनः ॥ ५ ॥
इति पाठः ।
हे होत्रीय ! 'वहि'र्वोढासि, एतदेव विवृणोति 'हव्यवाहनो' हविषां
चरुपुरोडाशसोमानां वोढासि होत्रीयसमीपेऽवस्थितस्य होतुर्वषट्का-
रेण हि सर्वाणि हवींꣳषि हूयन्ते ॥ ५ ॥
अत्रम्-सूत्रं 'श्वात्र इति मैत्रावरुणस्येम् ति' ।
श्वात्रोसि प्रचेताः ॥ ६ ॥
इति पाठः ।
हे मैत्रावरुणधिष्ण्य ! त्वं 'प्रचेताः' प्रकृष्टज्ञानोसि मित्रावरुणो हि
तत्कर्म स्वमजानन् सर्वानृत्विजः स्वे स्वे कर्मणि प्रशास्ति ॥ ६ ॥
अत्र सूत्रम्-'तुथ उशिगङ्गारिरवस्युरिति ब्राह्मणाच्छंꣳसिप्रभृतीना-
मुदञ्च इति उदङ्मुखाः सन्तः तुथोसि विश्ववेदा इति ब्राह्मणांछंꣳसि
धिष्ण्यम्, उशिगसि कविः पोतुरिति होतुर्धिष्ण्यम्, अङ्गारिरसि बम्भा-
रिरिति नेष्टुः, अवस्युरसि दुवस्वानित्यच्छावाकस्य ।
तुथोसि विश्ववेदा उशिगसि कविरङ्गारिरसि ब-
म्भारिरवस्युरसि दुवस्वान् ॥ ७ ॥
अक्षरार्थस्तु हे ब्राह्मणाछंसि धिष्ण्य ! त्वं 'विश्ववेदाः' सर्वज्ञस्तुत्यना-
मकोसि, हे पोतृधिष्ण्य ! त्वं 'उशिक्' कमनीयः कविः कान्तदर्शी प्राज्ञो-
सि । हे नेष्टृधिष्ण्य ! त्वं अङ्गारिः आङ् अधेरुपस्पृष्टस्य घृक्षरणदीप्त्यो-