तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.४) २१
अथ चतुर्थोऽनुवाकः ।
तृतीये देवयजनदेशे प्रक्षेप्सव्याः संभारा उक्ताः । अथ चतुर्थे तैः
संभारैर्युक्तेष्वायतनेषु वह्न्याधानमभिधीयते । यदुक्तं सूत्रकारेण-
“प्राचीनप्रवणं देवयजनमुद्धृत्य तस्मिन्नुदीचीनव ँश ँशरणं करोति
तस्याग्रेण मध्यमं व ँ गार्हपत्यायतनं भवति । तस्मात्प्राचीनमष्टासु
प्रक्रमेषु ब्राह्मणस्याऽऽहवनीयायतनमेकादशसु राजन्यस्य द्वादशसु
वैश्यस्य चतुर्वि ँ शत्यामपरिमिते वा यावता वा चक्षुषा मन्यते
तस्मान्नातिदूरमाधेय इति सर्वेषामविशेषेण श्रूयते ” इति । तत्रैकं पक्षं
विधत्ते-
द्वाद॑शसु॒ विक्र॑मेष्व॒ग्निमाद॑धीत । द्वाद॑श॒ मासा॑:
सं॑वत्स॒रः । सं॑वत्स॒रादे॒वैन॑मव॒रुध्याऽऽध॑त्ते, इति ।
विक्रमः प्रक्रमः । स च द्विपदः । तथा चोक्तम्- “प्रक्रमो
द्विपदस्त्रिपदो वा” इति । गार्हपत्याद्द्वादशसु विक्रमेषु
समाप्तेष्वाहवनीयायतनं कृत्वा तत्राऽग्निमादध्यात् । संख्यासाम्येन
मासद्वारा संवत्सरबलादेनमग्निमवरुध्याऽऽधानं कृतवान् ।
पक्षान्तरं विधत्ते-
यद्द्वाद॑शसु॒ विक्र॑मेष्वाद॒धीत॑ । परी॑मित॒मव॑रुन्धीत ।
चक्षु॑र्निमि॒त आद॑धीत । इ॒यद्द्वाद॑शविक्रा॒मा ३ इति॑ ।
परि॑मितं चै॒वाप॑रिमितं॒ चार्व॑रुन्द्धे, इति ।
द्वादशसु विक्रमेष्वाधाने सति देशस्य पादेन परिमितत्वात्फलमपि
परिमितमेव भवति । तस्माद्देशो न पादेन परिमातव्यः । किंतु चक्षुषा
दृष्ट्वा प्रायेणैतावान्देशो द्वादशविक्रामः संभवतीति निश्चित्य तत्राऽऽद-
धीत । एवं सति पादेन परिमितत्वाभावात्परिमितदोषोऽपि न भविष्यति।
चक्षुषा परिमितत्वात्तदीयगुणश्च भविष्यति । चाक्षुषनिश्चयद्योतनार्था
प्लुतिः ।
इममेव पक्षं पुनः प्रशंसति-
अनृ॑तं॒ वै वा॒चा व॑दति । अनृ॑तं॒ मन॑सा ध्यायति (१) ।
चक्षु॒र्वे स॒त्यम् । अ॒द्रा॒गित्या॑ह । अदर्श॒मिति॑ । तत्स॒त्यम् ।
यश्चक्षु॑र्निमिते॒ऽग्निमाध॑त्ते । स॒त्य ए॒वैन॒माध॑त्ते, इति ।