तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

१९८ (१.४.७) तैत्तिरीयब्राह्मणम्
गार्हपत्यवस्थितेष्वर्धदग्धकाष्ठेषु मध्ये चरमं वह्न्युद्वासनं
यस्मिन्दारुणि पश्यतितद्दारुसंबन्धिन्यावेवारणीकुर्यात् ।
तयोररण्योर्मन्थनवेलायां क्रुमुकं प्रक्षिपेत् । तक्षणेननिष्पन्नोऽतिलघुः
शकलः सोऽयं क्रुमुकः । सैषाऽग्नेरति प्रिया तनूः । क्रुमुकेन हि सहसा
वह्निर्ज्वलति । अतः प्रियेणैव शरीरेण वहिं समृद्धं करोति ।
आहवनीयमन्थने यो दोष उक्तस्तदभावेन गार्हपत्यमन्थनं प्रशंसति-
गा॒र्हप॑त्यं मन्थति (३)॑ । गा॒र्हप॑त्यो॒ वा अग्ने॒ योनि॑: ।
स्वादे॒वैनं॒ योने॑र्जनयति । नास्मै॒ भ्रातृ॑व्यं जनयति । इति ।
आधानकाले गार्हपत्यस्येतराग्नियोनित्वं दृष्टम् । अतोऽत्रापि
गार्हपत्यमन्थने सति स्वकीयादेव योनेरुत्तरभाविनमेनमाहवनीयाद्यग्निं
जनयति । अतो विरोधाभावाद्यजमानस्य भ्रातृव्यं नोत्पादयति ।
पूर्वं यस्य प्रातःसवन इत्यनुवाके सोमातिरेकप्रायश्चित्तमुक्तम् ।
इदानीं सोमोपक्षयनिमित्तं प्रायश्चित्तं विधत्ते-
यस्य॒ सोम॑ उप॒दस्ये॑त् । सु॒वर्णं॒ हिर॑ण्यं द्वेधा वि॒च्छिद्य॑ ।
ऋ॒जीषे॑ऽन्यदा॑ धूनुयात्॑ । जु॒हुया॑द॒न्यत्॑ ।
सोम॑मे॒वाभि॑षुणोति । सोमं॑ जुहोति, इति ।
यस्य यजमानस्याभिषुतः सोम उपक्षीयते कृत्स्नानुष्ठानाय न
पर्याप्त्यात्सोऽयं सम्यग्वर्णीपितं हिरण्यं द्वेधा विभज्य तदीयमेकं शकलं
पूर्वं निष्पीडितरसं सोमवल्लीसंबन्धिन्यृजीष आधूनुयान्मिश्रयित्वा
पुनरभिषुणूयात् । इतरच्छकलं मुख्ये चमसे निधाय रसेन सह जुहुयात् ।
तथा कृते सोम एवाभिषुतो हुतश्च भवति ।
तदेतत्सुवर्णं प्रशंसति-
सोम॑स्य॒ वा अ॒भिषूय॑माणस्य प्रि॒या त॒नूरूद॑क्रामत् (४)॑ ।
तत्सु॒वर्णं॒ ॅहिर॑ण्यमभवत् । यत्सु॒वर्णं॒ ॅहिर॑ण्यं कु॒र्वन्ति॑ ।
प्रि॒ययै॒वैनं॑ त॒नुवा॒ सम॑र्धयन्ति, इति ।
रजतव्यावृत्त्यर्थं सुवर्णमिति विशेषणम् ।
उपक्षयप्रायश्चित्तमुक्त्वाऽपहारप्रायश्चित्तं विधत्ते-
यस्याक्री॑तं॒ ॅसोम॑मप॒हरे॑युः । क्री॒णीया॑ दे॒व । सैव ततः॑
प्राय॑श्चित्तिः, इति ।