तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

१२६ (१.३.५) तैत्तिरीयब्राह्मणम्
पाठस्तु-अ॒ङ्कौ न्य॒ङ्काव॒भितो॒ रथं॒ यौ ध्वान्तं॒ वाता॑ग्रम॒नुसं॒चर॑न्तौ दू॒रे
हे॒तिरिन्द्रि॑यावा॒न्पत॒त्री ते नो॑ऽग्नयः॒ पप्र॑यः पारयन्तु” इति ।
रथमभितो यावङ्कौ लक्षणभूतौ पार्श्वविशेषौ, न्यङ्कौ नितरां
लक्षणभूतौ चक्रविशेषौ । अत एवाऽऽपस्तम्ब आह-“अङ्कौ न्यङ्काविति
रथचक्रे अभिमृशति पक्षसी वा” इति । ध्वान्तं ध्वन्युपेतं वाताग्रं वायोरपि
पुरोदेशं शीघ्रतया वायुमप्यतिलङ्घ्यानुक्रमेण संचरन्तौ
तादृग्भ्यामुभाभ्यामग्नयो नोऽस्मान्पारयन्तु धावनावधिं पारयन्तु । कीदृशा
अग्नयः पप्रयोऽपेक्षितमर्थं पूरयितारः । येऽग्नयो दूरे
हेतिरित्यादिनामोपेतास्ते । एतन्मन्त्रगतमग्निपदं रथावस्थदेवतापरत्वेन
व्याचष्टे ।
वै॒श्व॒दे॒वो वै रथ॑: । अ॒ङ्कौ न्य॒ङ्काव॒भितो॒ रथं॒ यावि॒त्याह॑ ।
या एव दे॒वता॒ रथे॒ प्रवि॑ष्टाः । ताभ्य॑ एव नम॑स्करोति ।
आ॒त्मनोऽना॑र्त्यै॒ इति॑ ।
दूरे हेतिरित्यादिनामका अग्नयोऽत्र विश्वेदेवाः । तद्वाहनरूपोऽयं
रथः । पारयन्त्विति प्रार्थनैव नमस्कारस्तेन नमस्कारेण तदीयं
रथमारूढस्यापि स्वस्याऽऽर्तिर्न भवति ।
वेदनं प्रशंसति-
अश्मा॑रथं भावुकोऽस्य॒ रथो॑ भवति । य ए॒वं वेद॑ (४) ,
इति ।
स्व॒दय॑ति प्लू॒प्लूय॑ति॒ व्यावृत्यै॒ अना॑र्त्यै॒ द्वे च॑ ।
शमयुक्तो रथः शमरथो मन्दगतिः । अशमरथः शीघ्रगती रथः ।
तच्छीलोऽस्य वेदितूं रथो भवति ।
अत्र विनियोगसंग्रहः-
देव होमोऽत्र कर्माऽऽदाविन्द्रस्य रथमाहरेत् ।
वाजस्य वेदिमध्ये तमभ्यावर्त्तयते रथम् ।।
अप्प्वश्वान्प्लावयेद्वायुर्युनक्ति तुरगं रथे ।
अपां तदश्वपृष्ठानि मार्ष्टि विष्णो रथं व्रजेत् ।।
अङ्कौ रथे मृशेत्पक्षावष्टौ मन्त्रा इहोदिताः ।। इति ।
अथ मीमांसा । प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्-