तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.३.१) १०५
प्रथमस्याऽऽज्यभागस्य प्राकृतीं पुरोनुवाक्यां बाधितुमन्यां विधत्ते-
बुधन्न्वत्याग्ने॒यस्या॑ऽऽज्यभा॒गस्य॑ पुरोनुवा॒क्या॑ भवति ।
(३) । यथा॑ सु॒प्तं बोध॑यति । ता॒दृगे॒व तत्, इति ।
बुधिधातुर्यस्यामृच्यस्ति सेयं बुधन्वन्ती । तस्यां स्थिमाणायां यथा
लोके सुप्तं पुरुषं बोधयति तादृशमेव तद्भवति । अत्र सूत्रम्-“अग्नि ँ
स्तोमेन बोधयत्याग्नेयस्यऽऽज्यभागस्य पुरोनुवाक्या भवत्यग्न आयूँषि
पवस इति सौम्यस्व ” इति ।
पत्नीसंयाजमन्त्रेषु विशेषं विधत्ते-
अ॒ग्निन्य॑क्ताः पत्नीसंया॒जाना॒मृच॑ः स्युः । तेना॑ऽऽग्ने॒य ँसर्वं॑
भवति, इति ।
अग्निपदेन युक्ता अग्निन्यक्ताः । “आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः
सोमवृष्णियम्” इत्येषा प्रथमस्य पत्नीसंयाजस्य पुरोनुवाक्या । तत्र
सोमाग्नेऽग्नियुक्तत्वम् । यथा समिदादिप्रयाजेष्वग्निशब्दवत्
विभक्तिप्रयोगेणाऽऽग्नेयत्वमेवं पत्नीसंयाजानामप्याग्नेयत्वं संपद्यते ।
अत्र चोद्यवादिनामाक्षेपं दर्शयति-
ए॒क॒धा तैज॑स्विनीं दे॒वता॒मुपै॑ती त्या॑हुः । सैन॑मीश्व॒रा प्र॒दह॑
इति॑, इति ।
तेजोधिकां देवतां वः पुमानेकधोपेति नैरन्तर्येण सेवते सा देवता
तमेनं प्रदग्धुं समर्था भवति । तस्मात्पूर्वोक्तमग्निन्यक्तत्वं न
कार्यमित्याक्षेपः । तस्योत्तरं दर्शयति-
नेति॑ ब्रूयात् । प्र॒जन॑नं॒ वा अ॒ग्निः । प्र॒जन॑नमे॒वोपैतीति॑,
इति ।
नास्ति प्रदाह इत्येवमुत्तरं ब्रूयात् । अग्नेर्विरोधिदाहकत्वेऽपि
स्वकीयसेवकं प्रति प्रजननेनानुग्राहकत्वान्निरन्तरमग्निं सेवमानः
प्रजोत्पत्तिपदं प्राप्नोतीति ।
अत्र चोदकप्राप्तान्संभारानाधानमन्त्रांश्च पूर्वपक्षरूपेण निराचष्टे-