तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[ अनु० ७९ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८९७
ग्राभावे क्षुधितोऽग्निर्गृहान्दहेत् । किंचाग्निहोत्रं स्विष्टं शोभनयागरूपं सुहुतं शोभन-
होमरूपम् । देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागो यागः । तस्य द्रव्यस्याग्नौ प्रक्षेपॊ होमः ।
किंचैतद्यज्ञक्रतूनां प्रायणं प्रारम्भः । अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासावाग्रयणं
चातुर्मास्यानि निरूढपशुबन्धः सौत्रामणीति सप्त हविर्यज्ञाः । क्रतुशब्दो यूपवत्सु सोम-
यागेषु रूढः । अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशी वाजपेयोऽतिरात्रोऽप्तोर्यामश्चेति
सप्त सोमसंस्थाः क्रतवः । तेषां सर्वेषां यज्ञक्रतूनां प्रारम्भकमग्निहोत्रम् । अत एव
स्वर्गस्य लोकस्य ज्योतिः प्रकाशकम् । अन्यत्पूर्ववत् ।
दशमं साधनमाह—
य॒ज्ञ इति॑ य॒ज्ञेन॒ हि दे॒वा दि॒वं ग॒ता य॒ज्ञेनासु॑रा-
नपा॑नुदन्त य॒ज्ञेन॑ द्वि॒षन्तो॑ मि॒त्रा भ॑वन्ति य॒ज्ञे
सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मा᳚द्य॒ज्ञं प॑र॒मं वद॑न्ति—, इति ।
यज्ञ उत्तमं साधनमिति केचिदाहुः । किंच देवाः पूर्वमनुष्ठितेन यज्ञेन स्वर्गं
प्राप्ताः । किंच यज्ञेनैव तदा [तदा] देवा असुरान्निनाशितवन्तः । किंच सर्वका-
मप्राप्तिसाधनेन ज्योतिष्टोमेन द्वेष्टृ(प)शान्तिकामस्य पूर्वं द्वेषं कुर्वन्तोऽपि शत्रवो
मित्रा[णि] भवन्ति । पूर्ववदन्यत् ।
एकादशं साधनमाह—
मान॒सं वै प्रा॑जाप॒त्यं प॒वित्रं॑ मान॒सेन॒ मन॑सा सा॒धु
प॑श्यति मान॒सा ऋष॑यः प्र॒जा असृ॑जन्त मान॒से
सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितं॒ तस्मान्मान॒संप॑र॒मं वद॑न्ति—,इति।
मनसा निष्पाद्यं मानसमुपासनं यदस्ति तदेव [ प्राजापत्यं ] प्रजापति[पद]प्राप्ति-
साधनमत एव पवित्रं चित्तशुद्धिकारणम् । मानसेनेवोपासनेन युक्तं मनोऽन्तःकरणं
यदस्ति तेनैकाग्रेण मनसा साधु पश्यति, अतीतानागतव्यवहितादिवस्तुजातं योगी
सम्यक्साक्षात्करोति । एतच्च योगशास्त्रे बहुधा प्रपञ्चितम् । मानसा एकाग्रमनोयुक्ता
विश्वामित्रादय ऋषयः स्वसंकल्पमात्रेण बह्वीः प्रजा असृजन्त । पूर्ववदन्यत् ।
द्वादशं साधनमाह—
न्यास इत्या॑हुर्मनी॒षिणो॑ ब्र॒ह्माण॑म्—, इति ।
न्यास इत्युक्तो [यो] मोक्षहेतुस्तं ब्रह्माणं हिरण्यगर्भरूपं मनीषिणो बुद्धिमन्तो
महर्षयः स्मृतिकर्तार आहुः । तथा च “संन्यासाद्ब्रह्मणः स्थानम्” इति स्मर्यते । हिर-
ण्यगर्भप्राप्त्यन्तरङ्गसाधनत्वात्तद्रूपत्वम् ।
११३