तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

६६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०९अनु०१]
दिकमुपनिषदि श्रूयमाणमाख्यानं पारिप्लवार्थं भवितुमर्हति । अश्वमेधयागे रात्रिषु राजानं
सकुडुम्बमुपवेश्य तस्याग्रे वैदिकान्युपाख्यानान्यन्यानि पुण्यान्यध्वर्युणा वक्तव्यानि ।
तदिदं पारिप्लवाख्यं कर्म “ पारिप्लवमाचक्षीत ” इतिवाक्येन विहितम् । तदर्थत्वे सत्यौ-
पनिषदाख्यानान्यनुष्ठानायोपयुज्येरन् । ज्यायोऽनुष्ठानं विद्यास्तुतेस्तस्मात्पारिप्लवार्थमिति
प्राप्ते ब्रूमः—प्रथमेऽहनि मनुर्वैवस्वतो राजा द्वितीयेऽहनि यमो वैवस्वतो राजेत्येवमा-
द्याख्यानानां पारिप्लवार्थानां विशोषितत्वादौपनिषदानामाख्यानानां तच्छेषत्वं न संभवति ।
संनिहितविद्यास्तावकत्वे तु विद्यावाक्यैरेकवाक्यता लभ्यते । तस्माद्विद्यास्तावकमाख्यानम्” ।
ब्रह्मबोधद्वारोपदेशं दर्शयति—
तस्मा॑ एत॒त्प्रो॑वाच । अन्नं॑ प्रा॒णं
चक्षुः॒ श्रोत्रं॒ मनो॒ वाच॒मिति॑, इति ।
तस्मै समन्त्रकमुपसन्नाय भृगव एतदन्नादिकं बोधद्वारमुक्तवान् । अन्नमयप्राणमयम-
नोमयानां कोशानामुपादानकारणान्यन्नप्राणमनांसि चक्षुःश्रोत्रवाचोऽपि मनोवद्द्वार-
भूताः । इतिशब्दोऽनुक्तानां त्वगादिज्ञानेन्द्रियाणां पाणिपादादिकर्मेन्द्रियाणां च प्रदर्श-
नार्थः । शाखाग्रे चन्द्र इत्यत्र यथा चन्द्रदर्शने समीपवर्तिनी वृक्षशाखा लक्षकत्वेन द्वारं
तथा गुहाहितब्रह्मदर्शने तदुपलक्षणान्यन्नप्राणादीनि द्वाराणि । तद्द्वारत्वं च बृहदार-
ण्यके विस्पष्टमाम्नातम्—“ प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमुतान्नस्यान्नं
मनसो ये मनो विदुः । ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमग्र्यम् ” इति । प्राणादिकल्पना-
धिष्ठानतया प्राणादिरूपं ब्रह्म प्राणादिद्वारेण वेदितुं सुशकम् । अहंबुद्धिगम्येष्वन्नप्राणा-
दिषु मध्ये ब्रह्मान्वेष्णीयमित्यभिप्रायः ।
तꣳ हो॑वाच । यतो॒ वा इ॒मानि॒ भूता॑नि
जाय॑न्ते । येन॒ जाता॑नि॒ जीव॑न्ति । यत्प्रय॑न्त्य॒-
भि॒संवि॑शन्ति । तद्विजि॑ज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति॑ ।
अथ ब्रह्मलक्षणस्य तद्बोधहेतोर्विचारस्य चोपदेशं दर्शयति—तꣳ हेत्यादिना ।
द्वारं श्रुत्वाँ तदवबोधायात्यन्तमुत्सुकं तं भृगुमवेक्ष्याऽऽसत्त्वातिशयेन तदीयं४ प्रश्नं विना
स्वयमेव वरुणः पुनरप्युवाच । हशब्द औत्सुक्यप्रसिद्धिद्योतनार्थः । इमान्याकाशादीनि
पञ्च महाभूतानि भौतिकदेहोपेता हिरण्यगर्भादिस्तम्बान्ताः सर्वे प्राणिनश्च यतो वस्तुतो
१ ग. घ. ॰वानां २ ग. घ. ॰क्यैक° । ३ क. ख. छ. ॰र० । १७° । ४ क. ख. ग. छ.
॰दीयप्र० ।