पृष्ठ 588, कुल 914 में से

संदर्भ में पढ़ें

पृष्ठ 588

चतुर्थाधिकरणमारचयति—
“ समुदायावुभौ युक्तावयुक्तौ वाऽणुहेतुकः ।
एकोऽपरः स्कन्धहेतुरित्येवं युज्यते द्वयम् ॥
स्थिरचेतनराहित्यात्स्वयं चाचेतनत्वतः ।
न स्कन्धानामणूनां वा समुदायोऽत्र युज्यते ॥
बाह्यास्तित्ववादिनो बौद्धा मन्यन्ते । द्वौ समुदायौ बाह्य आभ्यन्तरश्चेति । तत्र
बाह्यो भूनदीसमुद्रादिकः । आन्तरश्चित्तचैत्यात्मकः । तदेतत्समुदायद्वयमेवाशेषं जगत् ।
तत्र बाह्यसमुदायस्य परमाणवः कारणम् । ते च परमाणवश्चतुर्विधाः । १केचित्खराः
पार्थिवाख्याः । अपरे स्निग्धा आप्याख्याः । अन्ये चोष्णास्तैजसाख्याः । अन्ये चेल-
नात्मका वायवीयाख्याः । तेभ्यश्चतुर्विधेभ्यः परमाणुभ्यो युगपत्पुञ्जीभूतेभ्यो बाह्यः
समुदायो जायते । आन्तरस्य समुदायस्य स्कन्धपञ्चकं कारणम् । रूपस्कन्धो विज्ञा-
नस्कन्धो वेदनास्कन्धः संज्ञास्कन्धः संस्कारस्कन्धश्चेति पञ्च स्कन्धाः । तत्र चित्तेन
निरूप्यमाणाः शब्दस्पर्शादयो रूपस्कन्धः । तदभिव्यक्तिर्विज्ञानस्कन्धः । तज्जन्यसुख-
दुःखे वेदनास्कन्धः । देवदत्तादिनामधेयं संज्ञास्कन्धः । एतेषां वासना संस्कारस्कन्धः ।
तेभ्यः पञ्चस्कन्धेभ्यः पूञ्जीभूतेभ्य आन्तरसमुदायो जायते । तस्माद्युज्यते समुदायद्वय-
मिति प्राप्ते ब्रूमः—किमणूनां स्कन्धानां३ च संघातापत्तौ निमित्तभूतश्चेतनोऽन्योऽस्ति ।
किंवा स्वयं संहन्यन्ते । आद्येऽपि स चेतनः स्थायी क्षणिको वा स्यात् । स्थायित्वेऽ-
पसिद्धान्तः । क्षणिकत्वे प्रथमं स्वयमलब्धात्मकः पश्चात्संघातापत्तिं करोतीति वक्तुम-
शक्यम् । द्वितीये त्वचेतनाः स्कन्धा ऽणवश्च नियामकं चेतनमन्तरेण प्रतिनियताका-
रेण कथं संहन्यन्ताम् । तस्मान्न युक्तं समुदायद्वयम्” ।
= पञ्चमाधिकरणमारचयति—
“विज्ञानस्कन्धमात्रत्वं युज्यते वा न युज्यते ।
युज्यते स्वप्नदृष्टान्ताद्बुद्धयैव व्यवहारतः ॥
अबाधात्स्वप्नवैषम्याद्वाह्यार्थस्तूपलभ्यते ।
बहिर्वदिति तेऽप्युक्तिर्नातो धीरर्थरूपभाक् ॥ इति ।
केचिद्बौद्धा बाह्यार्थमपलपन्तो विज्ञानस्कन्धमात्रं तत्त्वमित्याहुः । न चात्र व्यवहा-
रानुपपत्तिः स्वप्ने बाह्यार्थाननपेक्ष्य केवलया बुद्ध्या व्यवहारदर्शनात् ! तथैव जाग्रद्व्यव-
समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः—ब्र० सू० अ०२ पा० २ अ० ४ सू० १८ । = ना-
भाव उपलब्धेः—ब्र० सू० अ० २ पा० २ अ० ५ सू० २८ ।
१ क. ख. ङ. °चित्स्थिराः । २ ग. च.न्तरिक्षात्मका । घ. च. तरलात्मका । ३ ख. ग. घ.
°षां सं° ।

पृष्ठ 587 पृष्ठ 589