तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

४८८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ७अनु०१]
पुमान्स्वातिरिक्तां देवतामुपास्ते सेवतेऽसावुपास्यो देवो मत्तोऽन्योऽहं चोपासको देवाद्-
न्योऽस्मीति सोऽयमुपासको भेददर्शी सन्स्वस्य ब्रह्मत्वलक्षणमहिमानं न जानाति । यथा
गजाश्वादिरूपः पशुः स्वस्य शक्त्याधिक्यमज्ञात्वा स्वल्पशक्तीनामपि मनुष्याणामधीनो
भवत्येवमज्ञानी स उपासको देवानांमधीनो भवति । यथा धेन्वजाश्वबलीवदमहिषादयो
बहवः पशवः क्षीरप्रदानभारवाहनादिना स्वोचितव्यापारेणैकं मनुष्यं पालयन्त्येवमज्ञानी
पुरुष एकैक एवाग्निसूर्येन्द्रादीन्देवान्हविष्प्रदानादिना पालयति । तस्मादेकैकः पुरुषो
देवानां सर्वपशुस्थानीयः । यथा बहुपशुस्वामिनः पुरुषस्यैकस्मिन्नेव पशौ चोरव्याघ्रादि-
भिरपह्रियमाणे सति महदप्रियं भवति तत्र बहुषु पशुष्वपहृतेषु सत्सु किमु वक्तव्यम् ।
तस्मान्मनुष्या एतद्ब्रह्मात्मत्वं विदुरिति यदेतदस्ति तदेतदेषां देवानामत्यन्तमप्रियमिति ।
एतस्य चाप्रियत्वस्य श्रुत्युक्तत्वाद्व्रह्मविद्यायां देवकृतो विघ्नः संभाव्यते ।
अयमर्थो वार्तिकसारे स्पष्टं संगृहीतः —
“ स्वस्य तत्त्वमविज्ञाय यागदानादिकर्मभिः ।
स्वतोऽन्या देवताः पाति ह्यनड्वान्बणिजं यथा ॥
अपि भूरिपशोः पुंस एकस्मिन्नपि तस्करैः ।
ह्रियमाणे पशौ दुःखं किमु सर्वापहारतः ॥
सर्वस्वतुल्ये नृपशौ ब्रह्मधीपरिमोषिणा ।
ह्रियमाणे महद्दुःखं स्यात्सर्वेषां दिवौकसाम् ॥
तस्मादेषामप्रियं तद्यन्मनुष्या विजानते ।
ब्रह्मात्मत्वमतो देवाः प्रतिबध्नन्ति वेदनम् ॥
प्रमादिनो बहिश्चित्ताः पिशुनाः कलहोत्सुकाः ।
संन्यासिनोऽपि दृश्यन्ते देवसंदूषिताशयाः ” ॥ इति ।
यथा देवाः प्रतिबन्धकास्तद्वत्पुत्रादयोऽपि ब्रह्मविद्यायाः प्रतिबन्धकाः । एतदपि बृह-
दारण्यक एव—“ अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः ” इत्यादिनाऽभिहितम् ।
तदर्थोऽप्येवं संगृहीतः—
“ वर्णाश्रमाभिमानी सन्नतत्त्वज्ञः पराङ्मतिः ।
देवादीनामाश्रयः स्यात्सर्वेषामापिपीलिकम् ॥
देवानां यागहोमाभ्यामृषीणां वेदपाठतः ।
पितॄणां श्राद्धतो नृणां वस्त्रान्नगृहदानतः ॥
पशूनां तृणनीराभ्यामुच्छिष्टकणधान्यतः ।
१ ग. ॰बाधी॰ ।