तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०७ अनु० १] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४८७

अज्ञातश्चेतनो मेयो नाज्ञातोऽन्योऽस्ति कश्चन ॥
किं चाऽऽनन्दाप्तिरूपस्य पुरुषार्थस्य हेतवः ।
वेदान्तास्तेन तन्मेय आनन्दात्मा परः पुमान् ” ॥
उक्तमन्त्रोपनिषदो विषयादिचतुष्टयम् ।
प्रामाण्यमपि तन्मेयमथ व्याख्या प्रवर्तते ॥
सेयं तैत्तिरीयोपनिषत्त्रिविधा । सांहिती वारुणी याज्ञिकी चेति । तत्र प्रथम-
प्रपाठके संहिताध्यायस्योक्तत्वात्तद्रूपोपनिषत्सांहिती । द्वितीयतृतीययोः प्रपाठकयोर्या
ब्रह्मविद्याऽभिहिता तस्याः संप्रदायप्रवर्तको वरुणस्तस्मात्तदुभयरूपोपनिषद्दारुणी । चतु-
र्थप्रपाठके यज्ञोपयुक्ता अपि मन्त्रास्तत्र तत्राऽऽम्नाता अतस्तद्रूपोपनिषद्याज्ञिकी ।
तासां तिसृणां मध्ये वारुणी मुख्या । तस्यां परमपुरुषार्थस्य ब्रह्मप्राप्तिलक्षणस्य साक्षा-
देव साधनभूताया ब्रह्मविद्यायाः प्रतिपादितत्वात् । एवं तर्ह्यभ्यर्हितत्वेन सैव प्रथमं
पठित्येति चेन्न । तस्यामधिकारसिद्धये सांहित्याः प्रथमं पठितव्यत्वात् । यद्यपि
विविदिषोर्विद्यायामधिकारो विविदिषा च कर्माभिरेवोत्पादिता तथाऽपि न कर्माभिश्चित्त-
चैकाग्र्यमुत्पद्यते । प्रत्युतै प्रवृत्तिबाहुल्याद्विक्षेपवासनैव भूयसी भवति । एकाग्र्यस्य
साक्षात्कारहेतुत्वं कठा आम्नन्ति—“दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः”
ति । एकाग्र्यं च ध्यानाभ्यासेन जन्यते । अत एव पतञ्जलियोंगस्वरूपं तत्साधनं च
सूत्रयामास—“ योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ” “ अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः ” इति । अतो
ध्यानाभ्यासाय सांहित्याः प्रथमभावित्वं युक्तम् । ‘ श्रेयांसि बहुविघ्नानि ’ इति लौकि-
क न्यायाद्विशेषतो ब्रह्मविद्यायां देवकृतविघ्नबाहुल्यसंभवाच्चाऽऽदौ विघ्नपरिहाराय प्रयतित-
व्यम् । दैविक् विघ्नसम्भावना च बृहदारण्यकेऽवगम्यते— “ अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽ-
न्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरेवं स देवानां यथा ह वै बहवः पशवो
मनुष्यं भुञ्जुरेवमेकैकः पुरुषो देवान्भुनक्त्येकस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽप्रियं भवति किमु
बहुषु तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः ” इति । अयमर्थः— द्वौ हि पुरुषौ
ब्रह्मवित्कर्मी च । तत्र ब्रह्मविदः सर्वभावापत्तिर्भवतीति पूर्ववाक्ये समाम्नातम्—“ य
एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति ” इति । विदितब्रह्मतत्त्वस्य पुरुषस्य सर्वभा-
वापत्तिविधाय देवा अपि न समर्थाः । यस्मादयं ब्रह्मविदेषां देवानामात्मा भवति । एत-
दपि तत्रैवाऽऽम्नातम्—“ तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशत आत्मा ह्येषां स भवति ”
इति । इत्थं ब्रह्मविदः परमपुरुषार्थमाम्नाय विद्यारहितस्य तदभावं दर्शयितुमथ योऽन्या-
मित्यादि वाक्यमाम्नातम् । अथ ब्रह्मविद्यामहिमोक्त्यनन्तरमविद्यामहिमा वर्ण्यते । यः

१ ग. व. ॰थ्यो वि॰ । २ घ. ॰लै वृ॰ ।