तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

तेजसे बलाय । अत्रैव त्वमिह वयꣳ सुशेवा विश्वा स्पृधो अभिमातीर्जयेम" इति । हे
नारि त्वं श्रियै संपदर्थं ब्रह्मणे ब्राह्मणजात्यर्थं तेजसे कान्त्यर्थं बलाय शरीरबलार्थं
मृतस्य पुरुषस्य हस्तात्सुवर्णमाददाना सत्यत्रैव लोके तिष्ठ । वयमपीह लोके
सुशेवाः सुखं सेवमानाः सन्तः स्पृधोऽस्माभिः सह स्पर्धमाना विश्वा अभिमातीः
सर्वाञ्छत्रूञ्जयेम ।
धनु॒र्हस्ता॑दा॒ददा॑ना मृ॒तस्य॑ श्रि॒यै क्ष॒त्रायौज॑से
बला॑य । अत्रै॒व त्वमि॒ह वयꣳ॑ सु॒शेवा॒ विश्वा॒ स्पृधो॑
अ॒भिमा॑तीर्जयेम । म॒णिꣳ हस्ता॑दा॒ददा॑ना मृ॒तस्य॑
श्रि॒यै विशे॒ पुष्ट्यै॒ बला॑य । अत्रै॒व त्वमि॒ह वयꣳ॑
सु॒शेवा॒ विश्वा॒ स्पृधो॑ अ॒भिमा॑तीर्जयेम ( ३ ) ।
कल्पः—“धनुर्हस्तादाददाना मृतस्य श्रियै क्षत्रायौजसे बलाय । अत्रैव त्वमिह
वयꣳ सुशेवा विश्वा स्पृधो अभिमातीर्जयेमेति राजन्यस्य । मणिꣳ हस्तादाददाना मृतस्य
श्रियै विशे पुष्ट्यै बलाय । अत्रैव त्वमिह वयꣳ सुशेवा विश्वा स्पृधो अभिमातीर्जयेमेति
वैश्यस्य ” इति । एतौ मन्त्रौ पूर्वोक्तब्राह्मणमन्त्रवद्व्याख्येयौ ।
इ॒मम॑ग्ने च॒मसं॒ मा वि॑जीह्वरः प्रि॒यो दे॒वाना॑मु॒त सो॒म्याना॑म् ।
ए॒ष य॑श्च॒मसो॑ दे॒वपा॑न॒स्तस्मि॑न्दे॒वा अ॒मृता॑ मादयन्ताम् ।
कल्पः—“ कथमू खल्वस्य पात्राणि प्रयुञ्ज्यादिति दध्ना सर्पिर्मिश्रेण पूरयित्वा
मुखेऽग्निहोत्रहवणीं नासिकयोः स्रुवावक्षणोर्हिरण्यशकलावाज्यस्रुवौ वा प्रत्यस्य कर्णयोः
प्राशित्रहरणं भित्त्वा शिरसि कपालानि ललाट एककपालं शिरस्तः प्रणीताप्रणयनं
चमसं निदध्याति—इममग्ने चमसं. मा विजीह्वरः प्रियो देवानामुत सौम्यानाम् । एष
यश्चमसो देवपानस्तस्मिन्देवा अमृता मादयन्ताम्” इति । हेऽग्ने , इमं चमसं मा विर्जी-
ह्वरः कुटिलं मा कुरु, मा नाशयेत्यर्थः । एष चमसो देवानां प्रियः, देवाश्चमसेन
सोमरसं पातुं वाञ्छन्ति · उतापि च सोम्यासां सोमयोग्यानामृत्विग्यजमानानां प्रियः
यश्चमसो देवपानो देवानां पानहेतुस्तस्मिंश्चमसेऽमृता देवा मादयन्तां यजमानं
हर्षयन्ताम् ।
अग्ने॒र्वर्म॒ परि॒ गोभि॑र्व्ययस्व॒ संप्रोर्णु॑ष्व॒ मेद॑सा॒ पीव॑सा च ।
नेत्त्वा॑ धृ॒ष्णुर्हर॑सा जहृ॑षा॒णो दध॑द्विध॒क्ष्यन्पर्य॑ङ्कया॑तै ।

---

१ क. ख. सुखेन २ ग. ॰ह्वरः । अथ मुखादिणास्य । ३ ग. ॰णि नियुं॰ । ४ ग. ॰धार्ती