तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

ब्राह्मणग्रन्थस्य तृतीयकाण्डे द्वादशप्रपाठके ब्रह्म वै चतुर्होतार इत्यस्मिन्ननुवाके
चातुर्होत्रचितेर्ब्राह्मणमुक्तं न तु तन्मन्त्रास्तत्रोक्ताः । तेषामरण्येऽध्येतव्यत्वात् । अतोऽ-
स्मिन्प्रपाठके तन्मन्त्रा उच्यन्ते । तत्र प्रथमानुवाकोक्तमन्त्राणां विनियोगो ब्राह्मण एवं
समाम्नातः पुरस्ताद्दशहोतारमुदञ्चमुपदधाति यावत्पदमिति । तत्पाठस्तु—
ॐ चित्ति॑ः स्रुक् । चि॒त्तमाज्य॑म् । वाग्वेदि॑ः । आधी॑तं
ब॒र्हिः । केतो॑ अ॒ग्निः । विज्ञा॑तम॒ग्निः । वाच॒स्पति॑र्होता॑ ।
मन॑ उपव॒क्ता । प्रा॒णो ह॒विः । सामा॑ध्व॒र्युः, इति ।
आदौ सिसृक्षुः प्रजापतिः सृष्ट्यर्थं केनचिद्यागेनाऽऽध्यात्मिकेनेष्टवान् । तद्यागवर्तिनः
स्रुगादय एतेषु मन्त्रेषु प्रतिपाद्यन्ते । अत्र चित्तिचित्तशब्दाभ्यां निर्विकल्पकसविक-
ल्पकभेदजनकावन्तःकरणवृत्तिभेदौ विवक्षितौ । वाक् प्रसिद्धा । आधीतमुच्चार्यमा-
णम् । केतविज्ञातशब्दाभ्यां निर्विकल्पकसविकल्पकज्ञानविषयावभिधीयेते । वाक्पति-
शब्देन वाचः प्रवर्तकः कण्ठतालवादिस्थानेषु संयुज्यमानो वायुरुच्यते । मनःप्राणौ
प्रसिद्धौ । सामशब्देनाध्येतृवर्णोच्चारणशक्तिरुच्यते । एवं चित्त्यादयो दश शरीरगताः
पदार्थविशेषाः स्रुगादयो दश पदार्था होमनिष्पादकाः । अग्निशब्दद्वयेन चाऽऽहवनी-
यगार्हपत्यौ विवक्षितौ । उपवक्तृशब्देनानुवचनकर्तुर्होतुः पुरा प्रैषवक्ता मैत्रावरुणो
विवक्षितः । यद्वा प्रोक्षणादिष्वनुज्ञायां पृष्टायां ब्रह्मा समीपे स्थितं ॐ प्रोक्षेत्यादिना
तदनुज्ञां वक्ति तस्मादयमुपवक्ता । चित्त्यादयः शरीरगतपदार्थाः स्रुगादिरूपा इति
वाक्यार्थः । अस्मिन्मन्त्रे स्रुगादीनां होमसाधनानां दशानामभिहितत्वादयं मन्त्रो
दशहोतेत्युच्यते । सोऽयं मन्त्रस्य पूर्वभागः । तस्य चावयवाः पृथगिष्टकामन्त्राः
तत्र चित्तिः स्रुक्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्येवमुपधानप्रकारो द्रष्टव्यः । ए-
ते दशेष्टका उपधेयाः ।
मन्त्रस्य योऽयमुत्तरो भागो ग्रहरूपस्तेन ग्रहेष्टकामुपदध्यात् । तथा च ब्राह्मणमाम्ना-
तम्—यथावकाशं ग्रहानिति । तं च ग्रहभागमाह—
वाच॑स्पते वि॒धे नाम॑न् । वि॒धेम॑ ते॒ नाम॑ ।
वि॒धेस्त्वम॒स्माकं॒ नाम॑ । वाच॒स्पतिः॒ सोमं॑ पिबतु ।
आऽस्मासु॑ नृ॒म्णं धा॒त्स्वाहा॑ ( १ ), इति ।
१ ख. तु मन्त्रां । २ क. ॰वाकम॰ । ३ ग. ॰न विधानेनाऽऽ° । ४ ख. ग. ॰
तद्धेतुः स्वरोच्चा॰ । ५ क. ख. ॰येनाऽऽह॰ । ६ ख. ग. ॰र्तुर्जातुः । ७ क. स्थित्वों प्रो॰ । ८
ग. एता । ९ ग. ॰दधाति । त॰ । १० ख. ॰ह्माणे समा॰ । ११ ख. ॰हमा॰ ।