तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

८१८ तैत्तिरीये आरण्यके

श्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्म-
लोके तु परान्तकाले परामृतात् परिमुच्यन्ति सर्वे^(२२) ।

लमुच्यते । अतोऽस्यामृचि विरोधपरिहाराय ज्ञानसन्न्यासयो-
र्मोक्षे पृथगुपयोग उच्यते । वेदान्ताः, उपनिषद्वाक्यानि, तै-
रुत्पन्नं सर्वसंसारनिवर्त्तकत्वेन विशिष्टं ज्ञानं यदस्ति तेन नि-
श्चितः, जीवब्रह्मैक्यलक्षणोऽर्थः, यैः पुरुषैः ते 'वेदान्तविज्ञान-
सुनिश्चितार्थाः' । 'सन्न्यासयोगात्' सन्न्यासः, पूर्वोक्तः प्रजादि-
त्यागः, तत्पूर्वको योगः, प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतिरूपाणां
पञ्चानां चित्तवृत्तीनां निरोधो योगः, "योगश्चित्तवृत्तिनि-
रोधः" इति पतञ्जलिना सूचितत्वात् तस्माद् योगात् । 'शुद्ध-
सत्त्वाः' विषयभोगव्यावृत्तचित्ताः । अतएव 'यतयः' नियमनशी-
लाः । तेन ज्ञानं तत्त्वप्रकाशनेन अविद्यानिवर्त्तकं । त्यागस्तु
विषयभोगनिवृत्तिद्वारा चित्तशुद्धिहेतुरिति पृथगुपयोग उक्तो
भवति । ब्रह्मणः, लोकः, दर्शनं साक्षात्कारः, तस्मिन्, उत्पन्ने
सति संसारिविलक्षणाः, 'ते' पुरुषाः । वैलक्षण्यद्योतनार्थः 'तु'शब्दः ।
तादृशाः पुरुषाः 'सर्वे', 'परिमुच्यन्ति' । ज्ञानिषु देवमनुष्य-
त्वादिकृत उत्तमानुत्तमभावोऽप्रयोजक* इति विवक्षया सर्व
इत्युक्तं । कदा मुचन्त इत्याशङ्क्य परान्तकाल इत्युक्तं । सत्य-
ज्ञाने यो देहपातावसरः सोऽयं अपरान्तकालः । पुनर्देहस्य
विद्यमानत्वात् । नष्टे त्वज्ञाने यो देहपातावसरः सोऽयं परा-

---

* उत्तमाधमभावोऽप्रयोजन इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।