सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
स्याद्वादमञ्जरी (आचार्य मल्लिषेण सूरि - डॉ. जगदीशचन्द्र जैन सविस्तार हिन्दी अनुवाद सटीक)

स्याद्वादमञ्जरी (आचार्य मल्लिषेण सूरि - डॉ. जगदीशचन्द्र जैन सविस्तार हिन्दी अनुवाद सटीक)

Syadvadamanjari of Mallishena Suri with Hindi Commentary

आचार्य मल्लिषेण सूरि (अनुवादक: डॉ. जगदीशचन्द्र जैन) द्वारा

DevanagariHindipublished458 पृष्ठ

पृष्ठ 259, कुल 458 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 259

अन्य. यो. व्य. श्लोक २३ ] स्याद्वादमञ्जरी २०७
प्रतिभासमाना अपि तद्द्वयव्यवस्थापकतया१ व्याख्याताः । तथा स्मार्ता अपि—
“न मांसभक्षणे दोषो न मद्ये न च मैथुने ।
प्रवृत्तिरेषा भूतानां निवृत्तिस्तु महाफला”२ ॥
इति श्लोकं पठन्ति । अस्य च यथाश्रुतार्थव्याख्यानेऽसम्बद्धप्रलाप एव । यस्मिन् हि अनुष्ठीय-
माने दोषो नास्त्येव तस्मान्निवृत्तिः कथमिव महाफला भविष्यति, इज्याध्ययनदानादेरपि
निवृत्तिप्रसङ्गात् । तस्माद् अन्यद् एदंपर्यमस्य श्लोकस्य । तथाहि । न मांसभक्षणे कृतेऽदोषः
अपि तु दोष एव । एवं मद्यमैथुनयोरपि । कथं नादोष इत्याह । यतः प्रवृत्तिरेषा भूतानाम् ।
प्रवर्तन्त उत्पद्यन्तेऽस्यामीति प्रवृत्तिरुत्पत्तिस्थानम् । भूतानां जीवानाम् तत्तज्जीवसंसक्तिहेतु-
रित्यर्थः ॥
प्रसिद्धं च मांसमद्यमैथुनानां जीवसंसक्तिमूलकारणत्वमागमे—
न प्रेत्यसंज्ञास्ति ) आदि ऋचाओंका ( महावीर स्वामीके गणधर बननेसे पहले ) श्रीइन्द्रभूति आदि वैदिक
विद्वान जीव आदिका निषेध करते थे, परन्तु महावीर भगवान्ने उक्त वाक्यका “ज्ञान पाँच भूतोंके निमित्तसे
कथंचित् उत्पन्न होता है, और पाँच भूतोंमें परिवर्तन होनेसे ज्ञानमें परिवर्तन होता है, अतएव ज्ञानकी पूर्व
संज्ञा नहीं रहती” यह अर्थ करके जीव आदिकी सिद्धि की है । ( ग ) स्मार्त लोगोंका कहना है—
“न मांस खानेमें दोष है, न मद्य और मैथुन सेवन करनेमें पाप है, क्योंकि यह प्राणियोंका स्वभाव
है । हाँ, यदि मांस आदिसे निवृत्ति हो सके, तो इससे महान् फल होता है” ( न मांसभक्षणे दोषो न मद्ये
न च मैथुने । प्रवृत्तिरेषा भूतानां निवृत्तिस्तु महाफला ) ।
परन्तु ये वाक्य केवल प्रलाप मात्र हैं । कारण कि यदि मांस आदिके भक्षणमें दोष नहीं है, तो
उनसे निवृत्त होना महान् फल नहीं कहा जा सकता । यदि मांस आदिके सेवन करनेपर भी दोष न मानकर
उनसे निवृत्त होनेको महान् फल माना जाय, तो पूजा, अध्ययन, दान आदिके अनुष्ठानसे निवृत्त होनेको
भी महान् फल कहना चाहिये । अतएव “मांसके भक्षण करनेमें पुण्य (अदोष) नहीं है (न मांसभक्षणेऽदोषो),
तथा मद्य और मैथुन सेवन करनेमें भी दोष है, क्योंकि मांस, मद्य और मैथुन जीवोंकी उत्पत्तिके स्थान
हैं ( प्रवृत्तिः-उत्पत्तिस्थानं एषा भूतानाम् ) । अतएव इनसे निवृत्त होना चाहिये”—यह श्लोकका अर्थ
करना चाहिये ।
आगममें भी मांस, मद्य और मैथुनको जीवोंकी उत्पत्तिका स्थान बताया है—
१. नतूच्छेदाभिधानमेतत् ‘एतेभ्यो भूतेभ्यो समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्यसंज्ञास्ति’ (बृह० २-४-१२)
इति, कथमेतदभेदाभिधानम् । नैष दोषः । विशेषविज्ञानविनाशाभिप्रायमेतद्विनाशाभिधानं नात्मोच्छेदाभि-
प्रायम् । ‘अत्रैव मा भगवान्मूमुहन्न प्रेत्य संज्ञास्ति’ इति पर्यनुयुज्य स्वयमेव श्रुत्यर्थान्तरस्य दर्शितत्वात्—
‘न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीम्यविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवति’ इति । एतदुक्तं
भवति । कूटस्थनित्य एवायं विज्ञानघन आत्मा नास्योच्छेदप्रसंगोऽस्ति । मात्राभिस्त्वस्य भूतेन्द्रियलक्षणा-
भिरविद्याकृताभिरसंसर्गो विद्यया भवति । संसर्गाभावे च तत्कृतस्य विशेषज्ञानस्याभावान्न प्रेत्य संज्ञा-
स्तीत्युक्तमिति । ब्रह्मसूत्रशांकरभाष्ये १-४-२२ । अत्र हेमचन्द्रकृतत्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् ( १०-५-
७७, ७८ ) हरिभद्रीयावश्यकवृत्तिश्च विलोकनीया ।
२. मनुस्मृतौ ५-५६