सुश्रुत संहिता
Sushruta Samhita
महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा
स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)
पृष्ठ 753, कुल 872 में से
संदर्भ में पढ़ेंअ० ४० ] ८८
उत्तरतन्त्रम्
६६७
लघुत्वं शिरसः स्वेदो सुखमापाण्डु पाकि च ।
क्ष्वशुश्रान्तकाङ्क्षा च ज्वरमुक्तस्य लक्षणम् ॥३२२॥
ज्वरमुक्तरोगिंके लक्षण—शिर में हल्कापन, पसीना आना,
मुख में पीलापन ( कमजोरी ), मुख का पकना, छाँक आना
और अन्न की चाह होती है ।
विगतकलमसन्तापमध्यं विमलेन्द्रियम् ।
युक्तं प्रकृतिसत्त्वेन विद्यात् पुरुषमज्वरम् ॥
सज्वरो ज्वरमुक्तश्च विदाहीनि गुरुणि च ।
असात्यन्यन्वषपानानि विरुद्धानि च वर्जयेत् ॥
व्यायाममतिचेष्टाश्च स्नानमध्यशनानि च ।
तथा ज्वरः शर्म याति प्रशान्तो जायते न च ॥
चरक ॥३२२॥
शम्भुक्रोधोद्भवो घोरो बलवर्णाग्निन्सादकः ।
रोगराट् रोगसंघातो ज्वर इत्युपदिश्यते ॥३२३॥
व्यापित्वात् सर्वसंस्पर्शात् कृच्छ्रत्वादन्तसंभवात् ।
अन्तको ह्यप भूतानां ज्वर इत्युपदिश्यते ॥३२४॥
ज्वर महादेव के क्रोध से उत्पन्न हुआ, भयानक, बल वर्ण
और अग्नि को मन्द करनेवाला, रोगों का राजा, रोगों का
समूह—ऐसा कहा जाता है । पुरुष-पशु आदि सब प्राणियों में
फैला होने से, मन और इन्द्रियों समेत सम्पूर्ण शरीर को स्पर्श
करने से, अग्नि का नाश करने के कारण अतिशय कष्ट साध्य
होने से, अन्य-व्याधि से पीड़ित होने पर भी अन्त में यह ज्वर
होने से, यह ज्वर प्राणियों को मारनेवाला कहा जाता है ॥३२३॥
इति श्रीशुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे
ज्वरप्रतिषेधो नाम ( प्रथमोऽध्यायः, आदितः )
एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥३६॥
कृत्वा दोषवशाद् वेगं क्रमादुपरमन्ति ये ।
तेषामदार्ण्यो मोक्षः ज्वराणां चिरकारिणाम् ॥
(२) असंजातबलो यस्तु ज्वरमुक्तो निषेवते ।
वज्यमेतन्नरस्तस्य पुनरावर्तते ज्वरः ॥
दुहृतेषु च दोषेषु यस्य वा विनिवर्तते ।
स्वलेनाप्यपचारणे तस्य व्यावर्तते पुनः ॥
चिरकालपरिक्रलं दुर्बलं हीनतंजसम् ।
अचिरेणैव कालेन स हन्ति पुनरायतः ॥
अथवाऽपि परोपाकं धातुष्वेव क्रामन्मलाः ।
यान्ति ज्वरमुक्तवस्तं तथाऽप्यपकुर्वते ॥
एवमन्येऽपि च गदा व्यावर्तन्ते पुनर्गताः ।
अनिर्धातितेन दोषाणामल्पैरप्यहितैर्नृणाम् ॥
चरक० चि० अ० ३-३३३-३८ ।
चत्वारिंशतमोऽध्यायः
अथातोऽतीसारप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥१॥
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥२॥
अब इसके आगे अतीसारप्रतिषेध का व्याख्यान करेंगे—
जैसा कि भगवान् धन्वन्तरि ने कहा था ॥१,२॥
गुर्वेतिस्तिग्नरूक्षोष्णद्रवस्थूलातिशीतलैः ।
विरुद्धाध्यशनाजीर्णैरसात्क्यैश्चापि भोजनैः ॥३॥
स्नेहाचैरतिगुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर्विषाद्वयात् ।
शोकाद् दुष्टान्मुखातिपानात् सत्सम्युर्पर्ययात् ॥४॥
जलातिरमणैर्गविघातैः कृमिदोषतः ।
नृणां भवत्यतीसारो लक्षणं तस्य वक्ष्यते ॥५॥
गुरु, अतिसिन्धु, रूक्ष, उष्ण, द्रव, स्थूल, अतिशीतल,
विरुद्ध भोजन, अध्यशन, अजीर्ण में भोजन, असात्य भोजन,
स्नेह-वमन-विरेचनादि के अतिसेवन या असम्यग् सेवन से,
विष से, भय से, शोक से, दूषित जल के पीने से, मद्य के अति-
पान से, सात्य के विपर्यय से, श्रुतुपरिवर्तन से, जल में अधिक
क्रीड़ा करने से, मूत्रादिवेग रोधन से, कृमिरोग से, मनुष्यों को
अतीसार होता है, इसके लक्षण कहे जाते हैं ।
वक्तव्य—चरक में अतीसार का इतिहास दिया है ।
इसको कई आचार्य सुश्रुत में भी पढ़ते हैं, यथा—
“दीर्घसत्रेण यजतः पृषप्रस्थ महात्मनः ।
आत्मभ्याः पशवः क्षीणास्ततो गावः प्रकल्पिताः ॥
तासामुपाकृतानां च गवामत्यर्थसेवनात् ।
असात्यत्वाद्दोषोष्णत्वाद् गौरवाच्च विशेषतः ॥
अतिस्नेहाच्च संक्षीणो जाठरोऽग्निस्तदा किल ।
अतीसारः पुरोयन्तो दोषधातुमलाश्रयः ॥
अथ तेनैव कल्पेन संप्रत्येय महागदः ॥” इल्हण ॥
संशम्यापां धातुरन्तः कृशानुं
वर्चोमिश्रो मास्तेन प्रगुनूनः ।
वृद्धोऽतीवाधः सरत्येय यस्माद्
व्याधिं घोरं तं त्वतीसारमाहुः ॥६॥
सम्प्राप्ति—बढ़ा हुआ शरीर का जलीय धातु (कफ-पित्त-
रस आदि) अन्तरनि को मन्द करके, मल के साथ मिलकर
वायु से प्रेरित हुआ अतिमात्रा में गुदार्माण् से नीचे-बाहर
आता है, इसलिये इस भयानक रोग को अतीसार कहते हैं ॥६॥
एकैकशः सर्वशस्त्राधि दोषैः
शोकेनान्यः षष्ठ आमेन चोक्तः ।
केचित् प्राहुनैकरूपप्रकारं
तेवेत्येवं काशिराजस्त्वबोचत् ॥७॥
दोषावस्थास्तस्य नैकप्रकाराः
काले काले व्याधितस्योद्भवन्ति ।
अतीसार छे प्रकार का है, वातादि दोषों से तीन प्रकार
का, सन्निपात से चौथा, शोकजन्य पांचवाँ और आमजन्य