सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

आन्तरसन्निवेशः ३७१

तल दिशोऽपि वसनं ज्ञानामृतं भोजनमेते यस्य कुटुम्बिनो
वद सखे कस्माद्वाय योगिन. ॥ १०३ ॥ सन्ध्या-
वन्दन भद्रमस्तु भवते भो स्नान तुभ्य नमो भो देवाः
पितरश्च तर्पणविधौ नाह क्षम. क्षम्यताम् । यत्र कापि
निषद्य यादवकुलोत्तमस्य कंसद्विषः स्मार स्मारमघं हरामि
तदलं मन्ये किमन्येन मे ॥ १०४ ॥ एणाक्षीस्पृहयालुना
न कथमप्यास्ते विवेकोदयान्नित्यं प्रच्युतिशङ्कया क्षणमपि
स्वर्गे न मोदामहे । आप्त्येयेषु विनाशिवन्तुविषयाभोगेषु
तृष्णा न मे स्वर्णद्याः पुलिने पर हरिपदध्याने मनो वा-
ञ्छति ॥ १०५ ॥ जानोऽह जनको ममेष जननी क्षेत्रं
कलत्र कुल पुत्रा मित्रमरातयो वसु बलं विद्या सुहृद्बा-
न्धवाः । चित्तस्पन्दितकल्पनामृतभवन्विद्वानविद्यामयी निद्रा-
मेत्य विघूर्णितो बहुविधान्स्वप्नानिमानपश्यति ॥ १०६ ॥
लाटीनेत्रपुटीपयोधरघटीक्रीडाकुटीदोस्तटीपाटीरद्रुमवर्णनेन
कविभिर्मूढैर्दिन नीयते । गोविन्देति जनार्दनेति जगता
नाथेति कृष्णेति च व्याहारै समयस्तदेकमनमा पुंसामति-
क्रामति ॥ १०७ ॥ वेदस्याध्ययनं कृतं परिचित शास्त्रं
पुराणं स्मृतं सर्वं व्यर्थमिदं पदं न कमलाकान्तस्य चेत्की-
र्तितम् । उत्खातं सदृशीकृतं विरचितः सेकोऽम्भसा भूयसा
सर्वं निष्फलमालवालवलये क्षिप्तं न बीज यदि ॥ १०८ ॥
हेयं हर्म्यमिदं निकुञ्जभवनं ^३श्रेयं प्रदेयं धनं पेयं तीर्थपयो
हरेर्भगवतो गेयं पदाम्भोरुहम् । नेयं जन्म चिराय दर्भ-
शयने धर्मे निधेयं मनः स्थेयं तत्र सितासितस्य सविधे
ध्येय पुराणं महः ॥ १०९ ॥ गङ्गोत्तुङ्गत रङ्गरिङ्गणलघूत्सर्प-
न्मरुच्छीतलान्दुग्बन्धट्दमञ्जुवज्जुलसकुञ्जोपकण्ठान्मुदा ।
अभ्यास्य प्रणवाय मानसमहो शंभोः पदाम्भोरुहे धन्याः
प्राप्य पर पदं प्रतिदिन नन्दन्ति योगं बिना ॥ ११० ॥
कौपीन शतखण्डजर्जरतर कन्था पुनस्तादृशी निश्चिन्त
सुखसाध्यभैक्षमशनं शय्या श्मशाने वने । मित्रामित्रसमा-
^०नता पशुपतेश्चिन्ताथ शून्यालये स्वात्मानन्दमदप्रमोदमुदितो
योगी सुखं तिष्ठति ॥ १११ ॥ धिग्विधिक्तान्कृमिनिर्विशेष-
वपुषः स्फूर्जन्महासद्धयो निष्पन्दीकृतशान्तयोऽपि च तमः-
कारागृहेब्वासते । तं विद्वासमिह स्तुमः करपुटीभिक्षाञ्चशा-
कोऽपि वा बालाषक्त्रसरोजिनीमधुनि वा यस्याविशेषो रसः
॥ ११२ ॥ पाणिः पात्र पवित्रं भ्रमणपरिगतं भैक्षमक्षय्य-
मन्नं वस्त्रं विस्तीर्णमाशादशकममलिन तदपमखल्पसुर्वी । येषा
निःसङ्गताङ्गीकरणपरिचितिः स्वान्तसन्तोषिनस्ते धन्या. सन्य-
स्तदैन्यव्यतिकरनिकराः कर्म निर्मूलयन्ति ॥ ११३ ॥ आशा
निष्ठा प्रतिष्ठा मम किल महिलास्तासु सौख्य कदा स्याद्या

प्रान्त्या सा विद्ध्यादिह किमपि तथा मध्यमा सा परत्र ।
आद्या मा नोभयत्राप्यहह तदपि कि मत्तता यामि तस्या या
प्रोत्पादप्रगल्भे प्रतिदिनमसुमे ते कदर्थीकरोति ॥ ११४ ॥

विषयोपहासः

नित्यमाचरतः शौचं कुर्वतः पितृतर्पणम् । यस्य नोद्वि-
जते चेत शास्त्रं तस्य करोति किम् ॥ ११५ ॥ कृमयो
मम विष्ठा वा निष्ठा यम्येयमीदृशी । स काय परतापाय
युज्यतामिति को नय. ॥ ११६ ॥ रक्तमासममय. कायः
स्त्रीणा स्पर्शसुखाय नः । नमेवाश्नन्ति मिष्टान्द्या रम्यं नास्तीह
वस्तुतः ॥ ११७ ॥ अङ्गमङ्गेन सपोड्य मास मामेन तु
स्त्रिय । पुगहमभव प्रीतो यत्तन्मोहविजृम्भितम् ॥ ११८ ॥
उत्तानोच्छूनमण्डूकपाटिनोदरसन्निभे । क्लेदिनि स्त्रीव्रणे
सक्तिर्मूक्रमे कस जायते ॥ ११९ ॥ दृष्ट्वैव विकृतं कार्यं
वायुस्पर्शविवर्जितम् । ये तु निर्व्याजमासक्तास्तेभ्योऽपि
बिभ्रिमो वयम् ॥ १२० ॥ अन्यत्र भीष्माद्राङ्गेयादन्यत्र
च हनूमतः । हरिणीखुरमात्रेण चर्मणा मोहितं जगत्
॥ १२१ ॥ त्वङमासरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसंहतौ । विण्मूत्र-
पूये रमत्ता कुमीणा कियदन्तरम् ॥ १२२ ॥ चर्मखण्डं
द्विधा भिन्नमपानोद्वारधूपितम् । ये रमन्ते नरास्तत्र कृमितुल्याः
कथ न ते ॥ १२३ ॥ सर्वाशुचिनिधानस्य कृतघ्नस्य
विनाशिनः । शरीरकस्यापि कृते मूढा. पापानि कुर्वते
॥ १२४ ॥ लाला वक्त्रासवं वेत्ति मासपिण्डौ पयोधरौ ।
मासास्थिकूटं जघन जनः कामग्रहातुरः ॥ १२५ ॥
दाराः परिवभवकार बन्धुजनो बन्धनं विषं विषयाः ।
कोड्य जनस्य मोहो ये रिपवस्तेषु सुहृद्दाशा ॥ १२६ ॥
केश. काशस्तवकविलासः कायः प्रकटितकरभविलासः ।
चक्षुर्देग्धवराटककल्पं त्यजति न चेतः काममनल्पम्
॥ १२७ ॥ आलोचन च वचनं च निगूहन च यासा
खरश्ममृगवत्वसरस कृशस्त्वम् । तासा किमङ्ग पिशितास्र-
पुरीषपात्रं गात्र खरन्मृगदृशा न निराकुलोऽसि ॥ १२८ ॥
प्रादुर्भवन्ति वपुष. कति नाम कीटा यान्यत्नतः खलु तनो-
रपसारयन्ति । मोह. क एष जगतो यदपत्यसज्ञा तेषा
विधाय परिशोषयति स्वदेहम् ॥ १२९ ॥ स्तनौ मासग्रन्थी
कनककलशावित्युपमितौ मुख श्लेष्मागार तदपि च शशाङ्केन
तुलितम् । स्रवन्मूत्रक्लिन्नं करिवरकरस्पर्धि जघनं परं
निन्द्य रूप कविजनविशेषैर्गुरु कृतम् ॥ १३० ॥ तृषा
शुष्यत्यास्ये पिबति सलिलं स्वादु सुरभि क्षुधार्तः सञ्छाली-
न्कवलयति मासाज्यकलितान् । प्रदीप्ते कामाग्नौ सुदृढतर-
माश्रिष्यति वधूं प्रतीकोर ब्याधेः सुखमिति विपर्यस्यति जनः
॥ १३१ ॥ कृशः काण. खञ्ज. श्रवणरहितः पुच्छविकलो

---

१ वस्त्रम् २ तीरे ३ आश्रयणीयम्
१ उत्तमाद्यपानादिरूतान्कारनाशकस्य २ नाशनोपाय..