सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२६६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

मध्यौवनगजस्यावैमि कुम्भद्वयम् ॥ २९५ ॥ उद्भेदं
प्रतिपद्य पक्वबदरीभावं समेत्य क्रमात्पुंनागाकृतिमाप्य
रत्पदवीमारुह्य बिल्वश्रियम। लब्ध्वा तालफलोपमा
च ललितामासाद्य भूयोऽधुना चञ्चत्काञ्चनकुम्भजृम्भणमि-
भावस्या स्तनौ बिभ्रत ॥ २९६ ॥ रँत्याप्तप्रियलाञ्छने
कठिनतावासे रँसालिङ्गिते प्रँह्लादैकरसे क्रमादुपचिते भूभृ-
द्गुरुत्वापहे । कोर्कस्पर्धिनि भोगभाजि र्जनितानङ्गे र्खेली-
नोन्मुखे भाति श्रीर्गमणावतारदशकं बाले भवत्या. स्तने
॥ २९७ ॥ मध्येऽय बलिसद्म दृष्टिरधिक पृथ्वौ सुपर्वा-
लयो बाहुस्तत्क्रमलेक्षणा त्रिजगतीमेकैव संरक्षति । इत्येव
स्तनयोर्मिषेण कनकक्षोणीभृता सधृतौ यस्यामात्मकिकोरकौ
पविभयव्यग्रेण जम्भद्विष ॥ २९८ ॥

कञ्चुकी

उपरि पीनपयोधरपातिता पटकुटीव मनोभवभूपतेः ।
विजयिनस्त्रिपुरारिजिगीषया तव विराजति भामिनि
कञ्चुकी ॥ २९९ ॥

हारः

घटीयन्त्रायते हारो नाभिकूपे मृगीदृश. । ससेक्तुमिव
लावण्यपयसा यौवनद्रुमम् ॥ ३०० ॥ हार कुरङ्गशावाक्ष्या
राजति स्थूलमौक्तिक । नाभिलावण्यपानीयघटीयन्त्रगुणोपमः
॥ ३०१ ॥ माँतङ्गकुम्भसंसर्गजातपातकशङ्कया । ज्ञातीव
मुक्ताहारेणेऽस्या. स्फुरत्कान्तिजले गले ॥ ३०२ ॥
प्राणेश्वरपरिश्वङ्गविभ्रमप्रतिपत्तिभि । मुक्ताहारेण लसता
हसतीव स्तनद्वयम् ॥ ३०३ ॥ हारोऽयं हरिणाक्षीणा
लुठति स्तनमण्डले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं
स्मरकिंकरा ॥ ३०४ ॥ मणिहारलता विभाति तन्व्या
स्तनसिंहासनसन्निधौ तथित्वासम् । अभिषेक्तुमनङ्गजदेवगज
गलशङ्खाद्वलितेव दुग्धधारा ॥ ३०५ ॥ ग्रीवाद्धृतैवाव-
दुशोभितापि प्रभावता माणवकेन सेयम् । आलिङ्ग्यता-
मध्यवलम्बमाना सुरूपताभागखिलोर्ध्वकाया ॥ ३०६ ॥
स्तनातटे चन्दनपङ्किलेऽस्या जातस्य यावद्युवमानसानाम् ।
हारावलीरत्नमयूखधाराकाराः स्फुरन्ति स्खलनस्य रेखाः
॥ ३०७ ॥ निबिडानुषक्तकुचकोकदम्वती सुखतारकापरि-
वृढेन शासितुम् । अवतारितेव निजतारकावली हरिणीदृशः
स्फुरति हारवल्लरी ॥ ३०८ ॥ एकावलीकलितमौक्तिककैत-
वेन तन्व्याः समुन्नकपयोधरयुग्मसेवाम् । चक्रुमनासि यमिना-
मतिनिर्मलानि कंदर्पमुक्तशरपातकृतान्तराणि ॥ ३०९ ॥
सारङ्गाक्ष्याः कुचकलशयोरन्तराकाशदेशः प्राप्तच्छेदः क्वचि-
दपि चलन्प्रस्खलन्नि.पपात । नाभीकूपः समजनि नतस्तस
देहच्युतासौ नक्षत्राणा ततिरिव समालम्बते हारशोभाम्
॥ ३१० ॥ मुक्तावली खरविदाहविपाण्डुमूले नद्धा चकास्ति
सितकम्बुनि कण्ठकाण्डे । निश्विन्वती मृगदृशो वदनं
मृगाङ्कं नक्षत्रपङ्क्तिरिव संपतिता नभस्त. ॥ ३११ ॥

मध्यदेशः

युक्तं मध्ये कृशा तन्वी कार्मुकीकरणाय यत् । अत्रैव
कुसुमास्त्रेण पीड्यते श्लिष्टमुष्टिना ॥ ३१२ ॥ स्तनौ
भारपणव्यग्रौ काञ्ची कलकलोन्मुखी । कस्या दिशि
न मध्यस्य तस्याः कार्थ्यं सहेतुकम् ॥ ३१३ ॥ मध्यं तव
सरोजाक्षि पयोधरभरादितम् । अस्ति नास्तीति सदेह. कस्य
चित्ते न भापते ॥ ३१४ ॥ स्मरमानसिक्समस्याः स्यात्स्त-
निमा निरवधिर्मध्य. । श्रीरेव पूरयति या न गिरा देवी न
चापि गुरुरस्या. ॥ ३१५ ॥ अक्षि-प्रकृतिमन्नोज्ञे लघ्ना
प्रायेण मान्मथी दृष्टि. । सुन्दरि यतो भवत्या. प्रतिक्षणं
क्षीयते मध्य ॥ ३१६ ॥ वयःप्रकर्षादुपचीयमानस्तनद्वय-
स्योद्वहनश्रमेण । अत्यन्तकार्थ्यं वनजायतार्थ्या मध्यो
जगामेति ममैष तर्कः ॥ ३१७ ॥ बद्धा हियोमा त्रिवली
गुणेन गृह्णाति रोमावलिनेत्रवल्लीम् । इतीव चिन्ताकुलभङ्गु-
रोऽयं मध्यो मृगाक्ष्याः कृशतामुपैति ॥ ३१८ ॥ काञ्चीगुणै-
र्विरचिता जघनेषु लक्ष्मीर्लग्न्या स्थितिः स्तनतटेषु च रत्न-
हारै. । नो भूषिता वयमितीव नितम्ब्विनीना कार्थ्यं निरर्ग-
लमधार्यत मध्यभागे ॥ ३१९ ॥ स्फुटमसदवलग्नं तन्वि
निश्चिन्वते ते तदनुपलभमानास्तर्कयन्तोऽपि लोकाः ।
कुचगिरिवरयुग्मं यद्विनाधारमास्ते तदिह मकरकेतोरिन्द्र-
जाल प्रतीमः ॥ ३२० ॥ तुङ्गाभोगे स्तनगिरियुगे प्रौढबिम्बे
नितम्बे सीमादेशं हरति नृपतो यौवने जृम्भमाणे । मध्यो
भीरु. क्वचिदपि ययौ पद्मपत्रेक्षणाया. शून्य मध्यस्थलमिति
तत क्विदन्दती वदन्ति ॥ ३२१ ॥ देह हेमद्युति परिहृता-
म्भोजवृष्टि च दृष्टि राशीभूतभ्रमरपटलीचारुवेषं च केशम् ।

---

१ रतावास प्रियस्य लाञ्छन चिह्न नखक्षताङ्गरोगादिक येन तथा भूते, पक्षे,-रत्या आप्त प्रिय कामस्तस्य लाञ्छन मन्मथस्तद्रूपे
२ कठिनताया आवासे स्थानभूते, पक्षे,-कठिनताया आवासे कूर्मे
३ रसेनालिङ्गिते, पक्षे,-रमया पृथिव्या स्वोदरणकाले आलिङ्गिते वराहे
४ प्रकृष्टाह्लाद एकरसे तत्परे, पक्षे,-प्रह्लादे एको रस प्रीतिर्यस्य तस्मिन्नृसिंहे
५ क्रमाद्बदरामलकादिपरिमाणलाभेनोपचिते प्रवृद्धे, पक्षे,-क्रम पादविक्षेपस्तदनुसारेणोपचिते प्रवृद्धे वामने
६ भृभ्रता पर्वताना गुरुत्वमपत्ति नाशयति तादृशे ततोऽपि महत्त्वात्, पक्षे,-भूभृता राज्ञा गारवनाशे मार्गवे
७ चक्रवाकस्पर्धी-शीले तत्सदृशत्वात्त, पक्ष,-नीतावियांगानुरतया चक्रवाकशापद रामे
८ भोग सुख शगार तद्भाजि, पक्षे,-भोग फणा तद्भाजि शेषावतारे बलमद्र
९ जनितनमदने, पक्षे,-जनितमनङ्गमङ्गस्य शरीरस्य विरुद्ध मौनभोगत्यागसमाधिप्रभृति येन तस्मिन्बुद्धे
१० खेलिविन्द्रियेषु लीना अमक्ता उन्मुखा याँस्सिंस्तादृशे, पक्षे,-खलीनमश्वस्य वल्गा तदुन्मुखे ककिन्ीति
११ विष्णो १२ अन्यज, पक्षे,-गज
१ पुष्यमाण २ मध्यम्