श्री चैतन्य चरितामृत (कृष्णदास कविराज गोस्वामी - सम्पूर्ण आदि, मध्य एवं अन्त्य लीला)
Sri Chaitanya Charitamrita of Krishnadas Kaviraj with Hindi Commentary
श्रील कृष्णदास कविराज गोस्वामी द्वारा
पृष्ठ 379, कुल 2549 में से
संदर्भ में पढ़ें६/१४-१५ ]
ननु यथा गतिशक्तिरहितस्य दृक्शक्तिसहितस्य पङ्गुपुरुषस्य सन्निधानाद् गतिशक्तिमान् दृक्शक्तिरहितोऽप्यन्धः
प्रवर्त्तते, यथा चायस्कान्ताश्मनः सन्निधानाज्जड़मप्ययश्चलति, एवं चिन्मात्रस्य पुंसः सन्निधानादचेतनापि प्रकृतिस्तच्छायाया
चेतनेव तदर्थे सर्गे प्रवर्त्ततेति चेत्तत्राह-
“पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि” ॥ ७ ॥
तथापि तेनापि प्रकारेण जड़स्य स्वतः प्रवृत्त्तिर्न सिद्ध्यति। पङ्गोर्गतिवैकल्येऽपि वर्त्मदर्शन-तदुपदेशा-
दयोऽन्धस्य दृक्शक्तिविरहेऽपि तदुपदेश-ग्रहादयो विशेषाः सन्ति। अयस्कान्तमणेश्चायःसामीप्यादयः। पुरुषस्य तु
नित्यनिष्क्रियस्य निर्धर्म्मकस्य न कोऽपि विकारः। सन्निधिमात्रेण तस्मिन् स्वीकृते तस्य नित्यत्वान्नित्यं सर्गो
मोक्षाभावश्च प्रसज्येत। किञ्च, पंग्वन्धावुभौ चेतनौ अयस्कान्तायसी च द्वे जड़े इति दृष्टान्तवैषम्यं विस्फुटम् ॥ ७ ॥
यत्तु गुणानामुत्कर्षापकर्षवशेऩाङ्गाभावाद्भिन्नसृष्टिरिति मन्यते, तन्नि॒रस्यति-
“अङ्गित्त्वानुपपत्तेश्च” ॥ ८ ॥
सत्त्वादीनां साम्येनावस्थितिः प्रधानावस्था। तस्यां च निरपेक्षस्वरूपाणां तेषां कस्यचिदेकस्याङ्गित्त्वं नोपपद्यते,
इतरयोस्तत्समत्वेन गुणीभावासम्भवात्। तथा च गुणानामङ्गाङ्गिभावासिद्धिः। न चेश्वरः कालो तत्कृत, अस्वीकारात्।
यथाह कपिलः- ईश्वरासिद्धेः मुक्तबद्धयोरन्यतराभावात्र तत्सिद्धिरिति। दिक्कालाकाशादिभ्य इति च। न च
पुरुषस्तत्कृत् तस्य तत्रौदासीन्यात्। तथाच गुणवैषम्यहेतुकः सर्गो नेति। किञ्चैवं हेत्वभावात् प्रतिसर्गेऽपि ते वैषम्यं
भजेरन्। आदिसर्गे तु न भजेरन्निति ॥ ८ ॥
ननु कार्यानुरोधेन गुणा विचित्रस्वभावा भवन्तीत्यनुमेयम्, तेन नोक्तदोषावकाश इति चेत्तत्राह-
“अन्यथानुमितौ च ज्ञ-शक्तिवियोगात्” ॥ ९॥
विचित्रशक्तिकतया गुणानामनुमानेऽपि न दोषात्रिस्तारः। कुतः ?-ज्ञेति। ज्ञातृत्वविरहादित्यर्थः। इदमहमेवञ्च
सृजामीति विमर्शाभावादिति यावत्। ज्ञानशून्याज्जड़ात्र सृष्टिदृष्टिकादेर्निवर्त्तते चेतनाधिष्ठानादिति।”
श्रील बलदेव विद्याभूषणके गोविन्द-भाष्यमें (ब्रः सूः, द्वितीय अध्याय, द्वितीय पाद)—सांख्याचार्य
कपिलने इस प्रकार तत्त्वोंका संग्रह किया है। उनके मतमें-“सत्त्व, रजः और तमः, इन तीन
गुणोंकी साम्यावस्था ही प्रकृति है। प्रकृतिसे महत्तत्त्व, उससे अहङ्कार, अहङ्कारसे पञ्चतन्मात्राएँ,
उनसे ज्ञानेन्द्रियाँ और कर्मेन्द्रियाँ एवं पञ्चमहाभूत तथा पुरुष-ये कुल पच्चीस तत्त्व हैं।
साम्यरूपमें अवस्थित सत्त्वादि तीन गुण ही प्रकृति हैं। इन तीन गुणोंको क्रमशः सुख-दुःख-मोहात्मक
समझना चाहिये, क्योंकि प्रकृतिके द्वारा रचित जगत्में सुखादि भाव ही दिखायी देते हैं।
उदाहरण स्वरूप-सुन्दर युवती रतिके द्वारा पतिके लिये सुखप्रद है-यहाँ सात्त्विक भावका
प्रकाश है; वही युवती बादमें क्रोधादि प्रकाश करनेपर दुःखदायिनी होती है-यहाँ राजसिक
भावका प्रकाश है, और यदि वह युवती पतिका त्याग कर दे, तो वह उसके मोहका कारण
होती है-यहाँ तामसिक भावका प्रकाश है।
'उभय इन्द्रियाँ' अर्थात् दस बाह्येन्द्रियाँ और एक अन्तरेन्द्रिय मन, कुल ये ग्यारह इन्द्रियाँ
हैं। प्रकृति नित्य और विभुत्वशालिनी है। प्रारम्भमें मूलके (चेतनके) अभावयुक्त होनेके कारण
मूल (प्रधान) अमूल अर्थात् कारणान्तर-रहित है। यह प्रधान व्यापक और सबका उपादान
है-‘सर्वत्र कार्यदर्शनात् विभुत्वम्’ आदि सूत्रसे यह उपलब्धि होती है। महत्तत्त्व, अहङ्कारतत्त्व
और पाँच तन्मात्राएँ-ये प्रकृतिके सात विकार हैं और अहङ्कारादिकी प्रकृति भी प्रधानका
विकार है; ग्यारह इन्द्रियाँ और पाँच महाभूत,-ये सोलह विकार हैं। पुरुषको परिणामहीन कहा
गया है, इसलिये वह किसीकी भी प्रकृति और विकार भी नहीं है। यह प्रकृति ही नित्य
छठा अध्याय | ३३७