श्रीभाष्य (भगवद् रामानुजाचार्य - विशिष्टाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य सटीक)
Sri Bhashya of Bhagavad Ramanujacharya with Commentary
भगवद् रामानुजाचार्य (सम्पादक: स्वामी वासुदेवाचार्य) द्वारा
( ५३४ )
भिलप्यते–“न शूद्रे पातकं किंचिन्न च संस्कारमर्हति”—चतुर्थोवर्णं
एकजातिर्न च संस्कारमर्हति” इत्यादिषु ।
जहाँ ब्रह्मविद्योपदेश प्रकरणों में उपनयन संस्कार के विषय में
“तुझे उपनीत करता हूँ” उसे उपनीत किया “ऐसा विचार किया गया हैं
वही शूद्र के लिए उपनयन का अनधिकार भी बतलाया गया है—’ शूद्र
को किसी प्रकार का पाप नही लगता और न वह किसी संस्कार के योग्य
ही है “चौथा वर्ण ही एक ऐसी जाति है जिसे सस्कार की आवश्यकता
नही है” इत्यादि ।
तदभाव निर्धारणे च प्रवृत्तेः ।१।३।३७॥
“नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हति समिधं सोम्याहर” इति शुश्रूषो
र्जावालस्य शूद्रत्वाभाव निर्धारणे सत्येव विद्योपदेशप्रवृत्तेश्च न
शूद्रस्याधिकारः ।
“ऐसा स्पष्ट भाषण कोई ब्राह्मणेतर नही कर सकता इसलिए
सौम्य ! तू समिधा ले आ” ऐसे शुश्रूषु जाबालि के शूद्रत्व के अभाव को
भली भाँति जानकर ही गौतम विद्योपदेश में प्रवृत्त हुए । इस वर्णन से
ज्ञात होता है कि-शूद्र का ब्रह्मविद्या में अधिकार नहीं है ।
श्रवणाध्ययनार्थ प्रतिषेधात् ।१।३।३८॥
शूद्रस्य वेद श्रवणतदध्ययनतदर्थानुष्ठानानि प्रतिषिध्यंते–
“पद्युहवा एतच्छमशानं यच्छूद्रस्तस्माच्छूद्रसमीपे नाध्येतव्यम्”–
तस्माच्छूद्रो बहुपशुरयज्ञीय” इति । बहुपशुः पशुसदृश इत्यर्थः ।
श्रनुपशृण्वतो अध्ययनतदर्थज्ञानतदर्थानुष्ठानानि न संभवंति,
अतस्तान्यपि प्रतिषिद्धान्येव ।
शूद्र को, वेद श्रवण, अध्ययन और वैदिक अनुष्ठानों का प्रतिषेध
किया गया है–जैसे कि–“शूद्र चलता फिरता श्मशान है इसलिए उसके
समीप वेदाध्ययन नहीं करना चाहिए” शूद्र पशुतुल्य ही है यज्ञ के योग्य
[email protected]
( ५३५ )
नहीं हैं” इत्यादि । जिसके लिए वेद श्रवण तक विहित नहीं है, उसके
लिए वेदाध्ययन, वेदार्थज्ञान और वेदानुष्ठान आदि तो कभी संभव ही
नहीं हैं । इसलिए वे सब भी उसके लिए प्रतिषिद्ध ही हैं ।
स्मृतेश्च ।१।३।३६॥
स्मर्यते च श्रवणादि निषेधः “अथ हास्यवेदमपशृण्वतस्त्रपुज-
तुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणमुदाहरणे जिह्वाच्छेदो धारणे शरीरभेदः”
इति । “न चास्योपदिशेद्धर्मं न चास्य व्रतमादिशेत्” इति च ।
अतः शूद्रस्यानधिकार इति सिद्धम्।
श्रवण आदि का निषेध स्मृति में भी जैसे-“वेद सुनने वाले शूद्र के
कानों को गर्म लोह और शीशे से पूर्ण करो, वेदपाठ करने पर जीभ काट
लो, याद कर लेने पर शरीर काट दो” इत्यादि । “इसे धर्म का उपदेश
मत दो, न व्रतानुष्ठान का ही उपदेश दो”। इत्यादि से शूद्र का अनधि-
कार सिद्ध होता है ।
ये तु निर्विशेषचिन्मात्र ब्रह्मैव परमार्थः, अन्यत् सर्वंमिथ्याभूतम्
बंधश्चापारमार्थिकः, स च वाक्यजन्यवस्तुयाथात्म्यज्ञानमात्रनिवर्त्यः,
तन्निवृत्तिरेवमोक्षः इति वदंति, तै ब्रह्मज्ञाने शूद्रादेरनधिकारो वक्तुं
न शक्यते । अनुपनीतस्य अनधीतवेदस्याश्रुतवेदांतवाक्यस्यापि
यस्मात्कस्मादपि निर्विशेषचिन्मात्रं ब्रह्मैव परमार्थोऽन्यत्सर्वम्
तस्मिन् परिकल्पितं मिथ्याभूतमिति वाक्याद्वस्तुयाथात्म्यज्ञानो-
त्पत्तेः, तावतैव बंधनिवृत्तेश्च ।
( शांकरमत निरसन ) जो लोग निर्विशेष चिन्मात्र ब्रह्म को ही
सत्य और सबको मिथ्या तथा देहादिबंधन को असत्य और तत्त्वमसि
आदि वाक्य जन्य ज्ञान से बंधन की निवृति तथा उस निवृत्ति को ही
मोक्ष मानते हैं वे तो शूद्रों के वेदों के अनधिकार की बात कह ही नहीं
सकते । उनके उक्त मत के अनुसार तो, अनुपनीत—वेदाध्ययन रहित—
वेदांतवाक्यों से अपरिचित जिस किसी भी व्यक्ति को “निर्विशेष चिन्मात्र
( ५३६ )
ब्रह्म ही सत्य है, बाकी सब कुछ मिथ्या है" इस वाक्य से ही वस्तु का
यथार्थ ज्ञान हो जाना चाहिए और उतने ज्ञान मात्र से ही बंधमुक्ति भी
हो जानी चाहिए।
न च तत्त्वमस्यादि वाक्येनैव ज्ञानोत्पत्तिः कार्या, न वाक्यांत-
रेणेति नियंतुंशक्यम्, ज्ञानस्यापुरुषतंत्रत्वात् सत्यां सामग्रयामनिच्छ-
तोऽपि ज्ञानोत्पत्तेः । न च वेदवाक्यादेव वस्तुयाथात्म्यज्ञाने सति
बंधनिवृत्तिर्भवतीति शक्यंवक्तुम्, येन केनापि वस्तुयाथात्म्यज्ञाने
सति भ्रांतिनिवृत्तेः पौरुषेयादपि निर्विशेष चिन्मात्रं ब्रह्म परमा-
र्थोऽन्यत् सर्वं मिथ्याभूतम् इति वाक्यात् ज्ञानोत्पत्तेस्तावंतैव भ्रम
निवृत्तिश्च । यथा पौरुषेयाद्याप्तवाक्याच्छुक्तिकारजतादि भ्रांति
ब्राह्मणस्य शूद्रादेरपि त्रिवर्त्तते, तद्वदेवशूद्रस्यापि वेदवित् संप्रदा-
यागतवाक्यात् वस्तुयाथात्म्यज्ञाने जगद् भ्रम निवृत्तिरपि भविष्यति।
ये भी नहीं कह सकते कि केवल "तत्त्वमसि" वाक्य से ही ज्ञानो-
त्पत्ति होती है, अन्य वाक्यों से नहीं हो सकती। सो भाई, ज्ञान कभी
ज्ञाता पुरुष के अधीन तो नहीं रहता; प्रायः ज्ञानोत्पत्ति की सामग्री की
उपस्थिति में भी ज्ञान नहीं होता, और ज्ञानेच्छा न रहते हुए भी ज्ञानो-
त्पत्ति हो जाती है।
और ये भी नहीं कह सकते कि-वेदवाक्य से ही यथार्थज्ञान हो
जाने पर बंधन मुक्ति होती है; प्रायः देखा जाता है कि जिस किसी
प्रकार से यथार्थ ज्ञान हो जाने से भी भ्रांति निवृत्त हो जाती है। किसी
महान पुरुष के द्वारा "निर्विशेष चिन्मात्र ब्रह्म ही सत्यं है अन्य सब कुछ
मिथ्या है" इस वाक्य के उपदेश से ही ज्ञानोत्पत्ति और भ्रम निवृत्ति हों
सकती है। जैसे कि-किसी प्रामाणिक आप्त पुरुष के द्वारा, निवृत्त की
गई, सीप में हुई चांदी की भ्रांति, ब्राह्मण और शूद्र दोनों के लिए समान
है, वैसे ही वैदिक संप्रदाय के ज्ञाता विद्वान् पंडित के उपदेशात्मक वाक्य
से, शूद्र को भी, वस्तु का यथार्थ ज्ञान और जगत् की भ्रमात्मक निवृत्ति
भी हो सकती है।
[email protected]
“न चास्योपदिशेद्धर्मम्” इत्यादिना वेदविदः शूद्रादिभ्यो न
वदंतीति च न शक्यं वक्तुम्, तत्त्वमस्यादि वाक्यावगत ब्रह्मात्म-
भावानां वेदशिरसि वर्त्तमानतया दग्धाखिलाधिकारत्वेन निषेध-
शास्त्रकिंकरत्वाभावात् अतिक्रांतनिषेधैर्वा कैश्चिदुक्ताद्वाक्यात्
शूद्रादेः ज्ञानमुत्पद्यत एव ।
आप यह भी नहीं कह सकते कि-“न चास्योपदिशेद्धर्मम्” इत्यादि
वाक्यों से, वेदवेत्ता शूद्रों को उपदेश देने का विरोध करते हैं; क्यों कि-
जिन्हें “तत्त्वमसि” आदि वाक्यों से ब्रह्मात्मभाव का परिज्ञान हो गया है,
वे तो वेदों से भी अतीत स्थिति को प्राप्त कर चुके, उनके तो सारे ही
कर्म बन्धन दग्ध हो चुके, वे तो शास्त्रीय निषेध के दास हो नहीं सकते
वे तो निषेध का अतिक्रमण करके शूद्र को तत्त्वोपदेश देंगे, शूद्र को तो
ज्ञान हो ही जायगा ।
न च वाक्यं शुक्तिकादौ रजतादिभ्रम निवृत्तित्त्वत् पौरुष
( ५३८ )
ज्ञातृज्ञेयविकल्परूपं कृत्स्नं जगच्चाध्यस्तमिति निश्चित्यैवम्भूत-
परिशुद्ध प्रत्यग्वस्तुन्यनवरतभावनया विपरीतवासनां निरस्य तदेव
प्रत्यग्वस्तु साक्षात्कृत्य शूद्रादयोऽपि विमोक्ष्यन्त इति मिथ्याभूत-
विचित्रैश्वर्य विचित्रसृष्ट्याद्यलौकिकानंतविशेषावलम्बिना वेदांत
वाक्येन न किंचित् प्रयोजनमिह दृश्यत इति शूद्रादीनामेव ब्रह्म-
विद्यायामधिकारः सुशोभनः। अनेनैव न्यायेन ब्राह्मणादीनामपि
ब्रह्मवेदनसिद्धेरुपनिषच्च तपस्विनी दत्तजलांजलिः स्यात्।
आप यह नहीं कह सकते कि—सीप आदि में, रजतभ्रमनिवृत्ति
की तरह, विद्वान् पुरुष के उपदेशात्मक वाक्य से शूद्र का जगद्भ्रम
निवृत्त नहीं हो सकता, ठीक है—तत्त्वमसि वाक्य श्रवण के बाद बहुत से
ब्राह्मणों की भी तो भ्रमनिवृत्ति नहीं होती। यदि कहें कि-निदिध्यासन
से द्वैतवासना के निरस्त हो जाने पर ही निवर्त्तक ज्ञान होता है; सो यह
नियम तो उपदेशात्मक वाक्य में शूद्रों के लिए भी लागू हो सकता है,
कोई ब्राह्मण के लिए ही तो निदिध्यासन का विशेष नियम नहीं। तत्त्व
के प्रतिपादन में समर्थ ब्रह्मात्मभाव बोधक वाक्य विषयक भावना
(चिन्तन के प्रवाह) को ही तो निदिध्यासन कहते हैं, यह भावना ही तो
तद्विषयक विपरीत वासना की निवृत्ति करती है, यही निदिध्यासन का
फल है। वेदानुशीलन को भी ज्ञानेच्छा उत्पादन का, उपयोगी कहा जाता
है। इसी प्रकार महापुरुष के उपदेश वाक्य से ज्ञानेच्छा होने पर निदि-
ध्यासनादि द्वारा विपरीत संस्कार के निवृत्त हो जाने पर शूद्र को भी
तत्त्वज्ञान हो जायगा और उसी से असत् बंधन की भी निवृत्ति हो
जायगी। अथवा आपके मतानुसार यह भी तो संभव है कि—जो निर्विशेष
और स्वप्रकाश चैतन्यमय परमात्मा से बहुविध विचित्रतापूर्ण ज्ञातृ ज्ञेय
कल्पनात्मक समस्त जगत समारोपित है, तर्क सम्मत प्रत्यक्ष और अनुमान
प्रमाण की सहायता से ज्ञानार्जन करके, शुद्ध चैतन्य परमात्मा की
निरन्तर भावना करके, जगत सत्यता के उस भ्रांत संस्कार का निराकरण
करके, सर्वव्यापी प्रत्यक्ष चैतन्य का साक्षात्कार करके, शूद्र आदि भी
मुक्तिलाभ कर सकते हैं। मिथ्याभूत विचित्र ऐश्वर्य और विचित्र सृष्टि
( ५३६ )
आदि अनंत अलौकिक विशेषावगाही वेदांत वाक्य का यहाँ कोई प्रयोजन
तो दीखता नहीं उक्त प्रकार से ही शूद्रादि का ब्रह्मविद्या में अधिकार
समधिक शोभित होता है। ब्राह्मणादि को भी उक्त नियम से ही, ब्रह्म-
ज्ञान सिद्धि संभावना के लिए तपस्विनी उपनिषद् देवी को जलांजलि
देनी होगी।
न च वाच्यं नैसर्गिक लोक व्यवहारे भ्राम्यतोऽस्य केनचिदयं
लौकिकव्यवहारोभ्रमः, परमार्थस्त्वेवमिति समर्पिते सत्येव
प्रत्यक्षानुमानवृत्त बुभुत्सा जायत इति तत्समर्पिका श्रुतिरप्यास्थेयेति,
यतो भवभयभीतानां सांख्यादय एव प्रत्यक्षानुमानाभ्यां वस्तुनि-
रूपणं कुर्वन्तः प्रत्यक्षानुवृत्तबुभुत्सां जनयंति बुभुत्सायां च जातायां
प्रत्यक्षानुमानाभ्यामेव विविक्तस्वभावाभ्यां नित्यशुद्धस्वप्रकाशा-
द्वितीयकूटस्थ चैतन्यमेव सत्, अन्यत्सर्वं तस्मिन्नध्यस्तमिति
सुविवेचनम्। एवंभूते स्वप्रकाशिनि वस्तुनि श्रुति समधिगम्यं
विशेषांतरं च नाभ्युपगम्यते—
आप यह भी नहीं कह सकते कि—लोक अनादि काल से स्वाभाविक
लौकिक व्यवहार में विभ्रान्त है, "यह समस्त लौकिक व्यवहार भ्रमात्मक
है, परमार्थ वस्तु अमुक है" किसी सुबुद्ध व्यक्ति के द्वारा ऐसा बतलाने
पर ही, इस लोक में प्रत्यक्ष और अनुमानावगत बुभुत्सा (बोधेच्छा)
उत्पन्न हो सकती है, इसलिए तदनुकूल श्रुति का आश्रय लेना आव-
श्यक है।
इस प्रकार तो निरीश्वरवादी सांख्य आदि भी, भव भयभीत
प्राणियों में, प्रत्यक्ष और अनुमान की सहायता से वस्तु का निरूपण करते
हुए, प्रत्यक्षानुमान विषयक व्यावहारिक बुभुत्सा जाग्रत करते हैं। उस
बुभुत्सा के जागरित होने पर तो, निर्दोष प्रत्यक्ष और अनुमान की सहा-
यता से, नित्यशुद्ध स्वप्रकाश अद्वितीय चैतन्य कूटस्थ ही सत् , और बाकी
सब उसी से अध्यस्त सिद्ध होते हैं। इस प्रकार स्वप्रकाश वस्तु में,
अन्यान्य श्रौत धर्म भी स्वीकृत नहीं होते क्यों कि—आपके मतानुसार
श्रुति तो एकमात्र, अध्यस्त मिथ्या रूप का ही निर्वर्तन करती है।
[email protected]
( ५४० )
न च सत आत्मन आनन्दरूपताज्ञानायोपनिषदास्थेया चिद्रूप-
ताया एव सकलेतरा तद्रूपव्यावृत्ताया आनन्दरूपत्वात् । यस्य तु
मोक्षसाधनतया वेदान्तवाक्यैर्विहितं ज्ञानमुपासन रूपं, तच्च परब्रह्म-
भूत परमपुरुष प्रीणनम्, तच्चशास्त्रैक समधिगम्यम् । उपासन
शास्त्रं चोपनयनादि संस्कृताधीत स्वाध्यायजनितं ज्ञानं विवेक-
विमोकादिसाधनानुगृहीतमेव स्वोपायतया स्वीकरोति, एवं रूपो-
पासनप्रीत. पुरुषोत्तम, उपासक स्वाभाविकात्मयाथात्म्यज्ञानदानेन
कर्मजनिताज्ञानं नाशयम् बन्धान् मोचयतीति पक्षः तस्ययथोक्तया
नीत्या शूद्रादेरनधिकार उपपद्यते ।
सत् स्वरूप आत्मा के आनंदरूप ज्ञान के लिए, उपनिषदों का
आश्रय लिया ही जावे, यह भी कोई आवश्यक नही है । क्यों कि-मिथ्या-
भूत अन्यान्य समस्त पदार्थों से पृथक् जो चैतन्य है, वस्तुतः आनंदरूप
ही तो उसका स्वाभाविक रूप है । जो लोग, वेदांतविहित उपासना रूप
ज्ञान को मोक्ष का साधन मानते हैं तथा परब्रह्म परंपुरुष भगवान की
साक्षात् कृपा की कामना से ही उपासना में संलग्न रहते हैं जो कि-
एकमात्र शास्त्र सम्मत ही होती है । उपासना प्रतिपादक शास्त्र उपनयन
आदि संस्कारों से संस्कृत, वेदाधीत, विवेक विमोक आदि साधनों से
परिपोषित व्यक्ति के ज्ञान को ही, मोक्षोपाय रूप से स्वीकारता है । ऐसी
उपासना से परितुष्ट पुरुषोत्तम ही (गुरुरूप से) उपासक को, स्वाभाविक
स्वकीय यथार्थ ज्ञान का दान देकर, कर्मजनित अज्ञान का संहार कर
बंधन से मुक्त करते हैं । ऐसे मत में ही, यथार्थ रूप से शूद्र का अनधिकार
माना जा सकता है ।
प्रमिताधिकरण शेष :-
तदेवं प्रसक्तानुप्रसक्ताधिकारकथां परिसमाप्य प्रकृतस्य अंगुष्ठ
प्रमितस्य भूतभव्येशितृत्ववगत परब्रह्म भावोत्तंभनं हेत्वन्तरमाह-
इस प्रकार प्रासंगिक अधिकार विचार को समाप्त कर अब पुनः
प्रस्तावित अंगुष्ठ परिमित के भूतभविष्य के स्वामित्व को बतलाने वाले
ब्रह्मभाव के समर्थक अन्य कारणों का उल्लेख करते हैं-
( ५४१ )
कम्पनात् ॥१।३।४०॥
“अंगुष्ठ मात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति” अंगुष्ठमात्रः
पुरुषोऽन्तरात्मा “इत्यनयोर्वाक्ययोर्मध्ये” यदिदं किच् जगत्सर्वं प्राण
एजति निस्सृतम् । महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवंति।
भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपतिसूर्यः, भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्यु-
र्धावति पंचमः।” इति कृत्स्नस्य जगतोऽग्निसूर्यादीनां चास्मिन्नं-
गुष्ठ मात्रे पुरुषे प्राणशब्दे निर्दिष्टे स्थितानां सर्वेषां ततो
निस्सृतानां तस्मात्सञ्जातमहाभयनिमित्तं एजनकम्पनं श्रूयते।
तच्छासनातिवृत्तौ किं भविष्यतीति, महतो भयाद् वज्राद् इवोद्यतात्
कृत्स्नं जगत् कंपत् इत्यर्थः। “भयादस्याग्निस्तपति” इत्यनेनैकार्थ्यात्
“महद्भयं वज्रमुद्यतम्” इतिपंचम्यर्थे प्रथमा। अयं च परस्यब्रह्मण-
स्स्वभावः “एतस्य वाऽक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचंद्रमसौ विधृतौ
तिष्ठतः” भीषाऽस्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्यः, भीषाऽस्मादग्नि-
श्चेन्द्रश्च, मृत्युर्धावति पंचमः” इति परस्य ब्रह्मणः पुरुषोत्तमस्यैवं
विधैश्वर्यावगतेः ।
“अंगुष्ठ मात्र परिमाण वाला पुरुष शरीर के मध्य के हृदयाकाश
में स्थित है “अंगुष्ट मात्र पुरुष अंतरात्मा है” इन दोनों वाक्यों के मध्य
में ही— “परब्रह्म परमेश्वर से उत्पन्न यह सारा जगत, उस प्राण स्वरूप
घरमेश्वर में ही चेष्टा करता है, इस उठे हुए वज्र के समान महान् भय
स्वरूप परमेश्वर को जो जानते हैं वे अमर हो जाते हैं, उसी भय से
अग्नितपता है, सूर्यंतपता है, इसी के भय से इन्द्र, वायु और पांचवे देवता
मृत्यु अपने-अपने कार्यों में संलग्न हैं ।” इत्यादि वर्णन भी मिलता है
जिसका तात्पर्य है कि-समस्त जगत अग्नि सूर्यादि सहित, प्राण शब्द
निर्दिष्ट इस अंगुष्ठ परिमाण पुरुष में ही स्थित हैं और उसी से प्रकट
होकर उसके ही संयमन में, भयभीत होकर संसार कर्म को नियमित रूप
से कर रहे हैं। इसमें जो भय से कंपित होने वाली बात लिखी है, उसका
[email protected]
( ५४२ )
तात्पर्य है कि-उसका शासन का अतिक्रमण करने पर अनिष्ट होगा,
इस महान् भय से उठे हुए वज्र के समान उससे सारा जगत कांपता है ।
“भयादग्निस्तपति” का जो अर्थ है वही “महद्भयं” इत्यादि का
भी है, द्वितीय वाक्य मे पंचमी अर्थ की द्योतिका प्रथमा विभक्ति है । उक्त
परब्रह्म के स्वभाव को-“हे गार्गि ! इस अक्षर के प्रशासन में सूर्य और
चंद्र स्थित हैं, इसके भय से वायु डोलता है, सूर्य उदय होता है, इसी के
भय से अग्नि-चंद्र और पांचवा मृत्यु कार्य में संलग्न है” इत्यादि परब्रह्म
पुरुषोत्तम के ऐश्वर्य बोधक वाक्यों से भी जाना जा सकता है ।
इतश्चांगुष्ठ प्रमितः पुरुषोत्तमः—
ज्योतिर्दर्शनात् । १।३।४१॥
तयोरेवांगुष्ठ प्रमितविषययोर्वाक्ययोर्मध्ये परब्रह्मसाधारणं
सर्वं तेजसां छादकं सर्वतेजसां कारणभूतमनुग्राहकं चांगुष्ठ प्रमितस्य
ज्योतिरीक्ष्यते-“न तत्र सूर्यो भाति न चंद्रतारकं नेमाविद्युतो भ्रांति
कुतोऽयमग्निः, तमेव भान्तमनु भातिसर्वं तस्यभासा सर्वमिदं विभाति”
इति । अयमेवश्लोक अथर्वणे परंब्रह्माधिकृत्यश्रूयते । पर ज्योतिष्ट्वं
च सर्वत्रपरस्य ब्रह्मणः श्रूयते । यथा-“परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन
रूपेणाभिनिष्पद्यते”-तं देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम्-
“अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते” इत्यादिषु । अतो अंगुष्ठ
प्रमितः परं ब्रह्म ।
उन दोनों अंगुष्ठ प्रमित विषयक दोनों वाक्यों के बीच में परब्रह्म
के असाधारण धर्म सर्वतेजोभिभावक एवं समस्त तेजों के कारण अनु-
ग्राहक ज्योतिष रूप का जो वर्णन मिलता है, अंगुष्ठ प्रमित के लिए भी
वैसी ही ज्योति का वर्णन मिलता है—“वहाँ न सूर्य प्रकाशित होता है,
न चंद्रमा न तारों का समुदाय ही न ये बिजलियाँ ही प्रकाशित होती हैं,
इस अग्नि की तो गणना ही क्या है; उसके प्रकाशित होने पर ही सूर्य
आदि प्रकाशित होते हैं, उसी के प्रकाश से यह संपूर्ण जगत प्रकाशित
होता है” यही श्लोक अथर्वण उपनिषद् में परब्रह्म के लिए कहा गया है,
( ५४३ )
परब्रह्म के लिए ही सर्वत्र परंज्योति स्वरूप का प्रयोग किया गया है,
जैसे कि—“परं ज्योति को प्राप्त कर अपने स्वरूप में स्थित हो जाता
है” देवगण, उन्हें ज्योतियों की ज्योति, अमृत और वायु रूप से उपासना
करते हैं “ये जो द्युलोक से ऊपर ज्योति प्रकाशित हो रही है ।” इत्यादि,
इससे सिद्ध होता है कि-अंगुष्ठ प्रमित परमात्मा ही है ।
१० अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाधिकरण :-
आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ।१।३।४२॥
छांदोग्ये श्रूयते-“आकाशो ह वै नामरूपयोर्निर्वहिता ते
यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्मा” इति । तत्र संशयः किमया-
माकाश शब्द निर्दिष्टो मुक्तात्मा, उत परमात्मा—इति किं युक्तम् ?
मुक्तात्मेति, कुतः ? “अश्व इव रोमाणि विधूय पापं, चंद्र इव
राहोर्मुखात् प्रमुच्य, धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभि-
संभवामि” इति मुक्तस्यानंतर प्रकृतत्वात् “ते यदंतरा” इति च
नामरूपविनिर्मुक्तस्य तस्याभिधानात् “नामरूपयोर्निर्वहिता” इति
च स एव पूर्वावस्थयोपलिलक्षयिषतः स एव हि देवादि रूपाणि
नामानि च पूर्वमबिभः, तस्यैव नामरूपविनिर्मुक्ता सांप्रतिक्यवस्था
“तद्ब्रह्म तदमृतम्” इत्युच्यते आकाशशब्दश्च तस्मिन्नप्यसंकुचित
प्रकाशयोगादुपपद्यते । ननु दहर वाक्यशेषत्वादस्य स एव दहरा-
काशोऽयमिति प्रतीयते, तस्य च परमात्मत्वं निर्णीतम् ।मैवं, प्रजा-
पति वाक्य व्यवधानात् । प्रजापति वाक्ये च प्रत्यगात्मनो
मुक्त्यवस्थान्तं रूपमभिहितम्, अनन्तरं च “विधूय पापम्” इति स
एव मुक्तावस्था प्रस्तुतः । अतोऽत्राकाशो मुक्तात्मा ।
छांदोग्योपनिषद का वाक्य है—“आकाश ही नाम और रूप का
निर्वाहक है, ये नामरूप जिसके अन्तर्यामी हैं, वही ब्रह्म, वही अमृत
( ५४४ )
वही आत्मा है" इत्यादि । इस पर संशय होता है कि - आकाश शब्द
निर्दिष्ट मुक्तात्मा है या परमात्मा ? कह सकते हैं कि मुक्तात्मा, क्यों कि
"जैसे कि घोड़ा रोंए झाड़कर निर्मल हो जाता है, उसी प्रकार मैं पापों
को धोकर, राहुके मुख से निकले चन्द्रमा के समान शरीर त्याग कर
कृतकृत्य हो, नित्य ब्रह्मलोक को प्राप्त होता हूँ" ऐसा मुक्तात्मा का वर्णन
मिलता है। "वह नाम और गुण उसके अन्तर्गत हैं" इस वाक्य में नाम
रूप से मुक्त उसका वर्णन प्रतीत होता है "वह नाम रूप का निर्वाहक
है" इस वाक्य में भी, इसी की, सृष्टि की पूर्व स्थिति का वर्णन किया
गया है । उसने ही पहिले देवादि रूपों में बहुत से नाम धारण किये, वही
ब्रह्म, वही अमृत है" इस वाक्य में भी उसी की नाम रूप रहित अवस्था
का वर्णन है । अव्याहत प्रकाश से संबद्ध होने से, उसे ही आकाश कहा
गया है ।
यह प्रकरण दहर वाक्य का शेषांश है इसलिए यह वर्णन दहरा-
काश का ही प्रतीत होता है, दहराकाश परमात्मा ही है, यह निर्णय कर
ही चुके हैं, इसलिए यह परमात्मा का वर्णन है, इत्यादि शंका नहीं की
जा सकती, क्यों कि दहर प्रकरण और इस प्रकरण के मध्य में प्रजापति
वाक्य का व्यवधान है। प्रजापति वाक्य में जीवात्मा की मुक्तावस्था का
ही वर्णन है, उसके बाद ही "पापों को धोकर" वाक्य भी मुक्तात्मा का
ही बोधक है। इससे सिद्ध होता है कि मुक्तात्मा ही आकाश है ।
सिद्धान्तः - इति प्राप्त उच्यते-आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात्
इति आकाशः परब्रह्म, कुतः ? अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् । अर्थान्तर
व्यपदेशस्तावत्- "आकाशो ह वै नामरूपयोर्निर्वहिता" इति नाम-
रूपयोः निर्वोढृत्वं बद्धमुक्तोभयावस्थात् प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरत्वमा-
काशस्योपपादयति । बद्धावस्थः स्वयं कर्मवशान्नामरूपे भजमानो न
नामरूपे निर्वोढु शक्नुयात्, मुक्तावस्थस्य जगद्व्यापारासंभवात् न
नितरां नामरूपनिर्वोढृत्वम् । ईश्वरस्य तु सकल जगन्निर्माण
धुरंधरस्य नामरूपयोः निर्वोढृत्वम् श्रुत्यैव प्रतिपन्नम्- "अनेन
[email protected]
( ५४५ )
जीवेनाऽत्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि"-यः सर्वज्ञः सर्व-
विद्यस्य ज्ञानमयंतपः, तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते-
“सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते”
इत्यादिषु । अतो निर्वाह्यनामरूपात्प्रत्यगात्मनो नामरूपयोर्निर्वो-
ढाऽयमाकाशोऽर्थान्तरभूतः परमेव ब्रह्म। तदेवोपपादयति “ते यदंतरा”
इति । यस्मादयमाकाशो नामरूपे अन्तरा-ताभ्यां अस्पृष्टोऽर्थान्तर-
भूतः, तस्मात्तयोर्निर्वोढा अपहतपाप्मत्वात् सत्यसंकल्पत्वाच्च निर्व-
हितेत्यर्थः । आदिशब्देन ब्रह्मत्वात्मत्वामृतत्वानि गृह्यंते। निरुपाधिक-
वृहत्वादयो हि परमात्मन एव संभवंति, तेनात्राकाशः परमेव ब्रह्म।
उक्त संशय पर सूत्रकार सिद्धान्त रूप से “आकाशोऽर्थान्तर” सूत्र
प्रस्तुत करते हैं। उनके मत से आकाश, परब्रह्म है, क्यों कि उपनिषदों में
इसी अर्थ में आकाश शब्द का प्रयोग किया गया है। जैसे कि-“आकाश
नाम रूप का निर्वाहक है" इत्यादि जिसे निर्वाहिका शक्ति की चर्चा की
गई है, वही बद्धमुक्त उभय अवस्था वाले जीवात्मा से पार्थक्य बतलाती
है। बद्ध अवस्था वाला जीव, कर्मों के वश होकर स्वयं ही नाम और रूप
का अनुसरण करता है इसलिए वह तो निर्वाहक हो नहीं सकता। मुक्त
अवस्था वाले जीव में जागतिक व्यवहार होता नहीं, इसलिए वह भी,
नाम रूप का निर्वाहक नहीं हो सकता। सारे विश्व के निर्माण में पटु
ईश्वर की नामरूप निर्वाहकता शास्त्र प्रसिद्ध है-जैसे कि-“इस जीव में
प्रवेश कर नामरूप का व्यवहार करूँगा”-सर्वज्ञ, सर्वविद्, ज्ञानमय तप
वाले उस परमेश्वर से ही यह विराट जगत और नाम रूप तथा अन्न की
उत्पत्ति हुई-“धीर परमेश्वर, समस्त रूप का विस्तार कर उनका
नामकरण करके, उन्हीं नामों को व्यवहृत करते हुए स्थित हैं" इत्यादि
से सिद्ध होता है कि-नाम रूप का निर्वाहक आकाश, अपने कार्यभूत
नामरूप संपन्न जीवात्मा से भिन्न, परब्रह्म ही है। उसी का प्रतिपादन
“ते यदन्तरा” इत्यादि वाक्य में किया गया है, उसमें बतलाया गया है
कि-यह आकाश, नामरूप से अस्पृष्ट पृथक् पदार्थ है, इसीलिए वह
नामरूप का निर्वाहक है, अर्थात् वह निष्पापता और सत्यसंकल्पता को
[email protected]
( ५४६ )
चरितार्थ करने के लिए, नामरूप का निर्वाह करता है । सूत्र में प्रयुक्त
आदि शब्द का तात्पर्य है-ब्रह्मत्व आत्मत्व और अमृतत्त्व । अहैतुक
महानतां आदि गुण परमात्मा में ही संभव हैं इसलिए इस प्रकरण का
उपदिष्ट आकाश तत्त्व, परब्रह्म का ही रूप है ।
यत् पुनरुक्तं "धूत्वा शरीरम्" इति मुक्तोऽनंतर प्रकृत. इति
तन्न, 'ब्रह्मलोकमभिसंभवामि" इति परस्यैव ब्रह्मणोऽनन्तर
प्रकृतत्वात् । यद्यप्यभिसंभवितुर्मुक्तस्याभिसंभाव्यतया परं ब्रह्मनि-
र्दिष्टम्, तथाप्यभिसंभवितुर्मुक्तस्य नामरूपनिर्वोढृत्वाद्यसंभावाद-
भिसंभाव्यं परमेव ब्रह्म तत्र प्रत्येतव्यम् ।
“धूत्वाशरीरम्" यह परवर्त्ती वाक्य, मुक्त अवस्था वाले जीवात्मा
के लिए कहा गया है, यह कथन भी असगत है, “ब्रह्मलोक को प्राप्त
होऊँगा" यह वाक्य, उपर्युक्त वाक्य के ठीक बाद का जो कि परमात्मा
के लिए कहा गया है । यद्यपि, ब्रह्मभाव लब्ध मुक्तपुरुष का प्राप्य रूप
परब्रह्म ही कहा गया है, तथापि, उस ब्रह्मभाव लब्ध मुक्त पुरुष मे जब,
नाम रूप निर्वाक्त्व है नहीं, तो अभिसद्भाव्य परमात्मा को ही निर्वाहक
मानना पड़ेगा ।
कि च आकाश शब्देन प्रकृतस्य दहराकाशस्यात्र प्रत्यभिज्ञानात्
प्रजापतिवाक्यस्याप्युपासक स्वरूप कथनार्थत्वादुपास्य एव दहरा-
काशः प्राप्यतयोपसंह्रियत इति युक्तम् । आकाश शब्दश्च प्रत्यगा-
त्मनि न कश्चिद् दृष्टचरः । अतोऽत्राकाशः परंब्रह्म ।
उक्त प्रकरण में, आकाश शब्द से प्रस्तावित दहराकाश ही निर्दिष्ट
है, मध्यवर्त्ती प्रजापति वाक्य का तात्पर्य, उपासक के स्वरूप का कथन
मात्र है, इस जगह उपास्य रूप से दहराकाश को ही प्राप्य बतलाकर
उपसंहार किया गया है, यही मानना युक्ति संगत है । आकाश शब्द
का, जीवात्मा के लिए कहीं भी प्रयोग दिखलाई नही देता । इसलिए
निश्चित होता है कि उक्त प्रकरण में आकाश शब्द, परब्रह्म का ही
वाचक है ।
[email protected]
( ५४७ )
अथस्यात्-प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरभूतमात्मान्तरमेव, नास्ति,
ऐक्योपदेशात् द्वैत प्रतिषेधाच्च। शुद्धावस्थ एव हि प्रत्यगात्मा,
परमात्मा परंब्रह्म परमेश्वर इति च व्यपदिश्यते, अतः प्रकृतान्मुक्ता-
त्मनोऽभिसंभवितुनार्थान्तरमभिसन्भाव्यो ब्रह्मलोकः अतोनामरूपयो-
र्निर्वहिता आकाशोऽपि स एव भवितुमर्हति-इति। अत उत्तरं
पठति-
श्रुति वाक्यों के अद्वैत वर्णन और द्वैत के प्रतिषेध से ज्ञात होता
है कि-जीवात्मा से पृथक् किसी अन्य का अस्तित्व नहीं है, शुद्ध अवस्था
वाला जीवात्मा ही, परमात्मा, परब्रह्म, परमेश्वर आदि नामों से उल्लेख्य
है अभिसद्भविता ( ब्रह्मभाव प्राप्त ) मुक्तात्मा से अभिसद्भाव्य (प्राप्य)
ब्रह्मलोक कोई भिन्न वस्तु नहीं है, इसलिए नाम रूप का निर्वाहक
आकाश भी जीवात्मा ही है। इस भ्रांति का उत्तर सूत्रकार देते हैं--
सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ॥१।३।४३॥
व्यपदेशादिति वर्तते, सुषुप्त्युत्क्रान्त्योः प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरत्वेन
परमात्मनो व्यपदेशात् प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरभूतः परमात्माऽस्त्येव ।
तथाहि-वाजसनेयके-"कतम आत्मायोऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु" इति
प्रकृतस्य प्रत्यगात्मनः सुषुप्त्यवस्थायामकिंचिद्ज्ञस्य सर्वज्ञेन पर-
मात्मना परिष्वंग आम्नायते-"प्राज्ञेनात्मनासंपरिष्वक्तो न बाह्यं वेद
नान्तरम्" इति। तथोत्क्रांतावपि- "प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जन-
न्द्याति" इति । न च स्वपत उत्क्रामतो वा किंचिद् ज्ञस्य तदानीमेव
स्वेनैव सर्वज्ञेन सतापरिष्वंगान्वारो हौ संभवतः न च क्षेत्रज्ञान्तरेण
तस्यापि सर्वज्ञत्वासंभवात् ।
जीवात्मा के लिए सुषुप्ति और उत्क्रांति इन दो अवस्थाओं का
वर्णन मिलता है, जिससे, जीवात्मा-परमात्मा का भेद स्पष्ट हो जाता
है, इसलिए जीव से भिन्न परमात्मा नामक कोई तत्त्व है यह मानना
( ५४८ )
होगा । जैसा कि-वाजसनेय उपनिषद् में—"आत्मा कौन है ? जो कि—
प्राणों के मध्य में विज्ञानमय नामवाला है" इत्यादि उपक्रम के बाद,
सामान्य अज्ञ जीवात्मा का सुषुप्ति अवस्था में प्राज्ञ परमात्मा से मिलन
बतलाया गया है जैसे कि—"प्राज्ञ परमात्मा से मिलकर बाह्याभ्यंतर
ज्ञान से शून्य हो जाता है।" तथा उत्क्रान्ति में भी जैसे—"प्राज्ञ परमात्मा
से अधिष्ठित होकर ( जीव ) शरीर त्याग कर जाता है।" इन दोनों
वर्णनों से स्पष्ट हो जाता है कि—जीवात्मा और परमात्मा भिन्न हैं, एक
नहीं है, एक ही वस्तु में अज्ञता और प्राज्ञता, एकीभाव और प्रतिष्ठान
आदि विलक्षणतायें संभव नहीं हैं और न क्षेत्रज्ञ जीवात्मा का साहचर्य
ही संभव हैं क्योंकि—उसमें सर्वज्ञता का अभाव है।
इतश्च प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरभूतः परमात्मेत्याह—
इसलिए भी जीवात्मा को परमात्मा से भिन्न बतलाया जाता
है कि—
पत्यादिशब्देभ्यः : १।३।४४॥
अयं परिष्वंजकः परमात्मा उत्तरत्र पत्यादिशब्दैः व्यपदिश्यते 'सर्व-
स्याधिपतिः सर्वस्यवशी सर्वस्येशानः स न साधुनाकर्मणा भूयान्नो एव
असाधुना कनीयान्, एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपालन एष
सेतुः विधरण एषां लोकानामसंभेदाय, तमेतंवेदानुवचनेन ब्राह्मणा
विविदिषंति एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति, एतमेव प्रत्राजिनो लोक-
मिच्छन्तः प्रव्रजंति"—"स वा एष महानज आत्माऽन्नादोवसुदानः"—
अजरोऽमृतोऽभयोब्रह्म" इति एते च पतित्व जगद्विधरणत्व सर्वेश्वर-
त्वादयः प्रत्यगात्मनि मुक्तावस्थेऽपि न कथंचिद् संभवंति । अतो
मुक्तात्मनोऽर्थान्तरभूतो नामरूपयोनिर्वहिता आकाश. । ऐक्योप-
देशस्तु सर्वस्य चिदाचिदात्मकस्य ब्रह्मकार्यत्वेन तदात्मकत्वायत्त
इति "सर्वंखल्विदं ब्रह्म तज्जलान" इत्यादिभिर्वाक्यैः प्रतिपाद्यत
इति पूर्वमेव समर्थितम् । द्वैत प्रतिषेधश्च तत एषेत्यनवद्यम् ।
( ५४६ )
उक्त प्रकरण के उत्तर भाग में, जीवात्मा से परिष्वक्त होने वाले
परमात्मा को पति आदि शब्दों से बतलाया गया है—"वह सभी के अधि-
पति, वश करने वाले, सभी के ईश्वर हैं, वह उत्तम कर्मों से महान् या
मंद कर्मों से हीन नहीं होते, वे सबके ईश्वर भूतपाल, भूताधिपति हैं, वे
ही समस्त जगत के विभाग संरक्षण करने वाले सेतु हैं, ब्रह्मनिष्ठ ब्राह्मण
उन्हें वेदार्थ परिशीलन से जानने की इच्छा रखते हैं उन्हें जानकर मौन
हो जाते हैं। संन्यासी भी इन्हीं को जानने की इच्छा से संन्यास लेते
हैं।" यह महान अज आत्मा ही अन्नभोक्ता और धनदाता हैं।" ब्रह्म
अजर-अमर और अभय स्वरूप है।" इत्यादि वाक्यों में जो पतित्व,
जगद्विधरणत्व और सर्वेश्वरत्व आदि गुण बतलाए गए हैं, वे मुक्त
अवस्था वाले जीवात्मा में कदापि संभव नहीं हैं। इससे ज्ञात होता है
कि—मुक्तात्मा से भिन्न नामरूप निर्वाहक आकाश है। "यह सब कुछ
ब्रह्म है" इत्यादि वाक्य में जो अद्वैत का प्रतिपादन है, उसका तात्पर्य
है कि—जड़ चेतन सारा जगत ब्रह्म का ही कार्य है, तदात्मक और उनके
अधीन है; इसका विवेचन पहिले भी कर चुके हैं। ब्रह्मात्मक भाव से
ही द्वैत का प्रतिषेध भी किया गया है। ऐसा मानना ही निर्दोष सुसंगत
मत है।
प्रथम अध्याय तृतीय पाद समाप्त
[ प्रथम अध्याय ]
चतुर्थ पाद
१. आनुमानिकाधिकरणः-
आनुमानिकमप्येकेषामितिचेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च
।१।४।१।।
उक्तं परमपुरुषार्थलक्षणमोक्षसाधनतया जिज्ञास्यं जगज्जन्मादि
कारणं ब्रह्मचिद्वस्तुनः प्रधानादेश्चेतनाच्च बद्धमुक्तोभयावस्थाद्
विलक्षणं निरस्त समस्तहेयगंध सर्वज्ञं सर्वशक्ति सत्यसंकल्पं समस्त
कल्याण गुणात्मकं सर्वान्तरात्मभूतम् निरंकुशैश्वर्यम् इति । इदानीं
कपिलतंत्रसिद्धा ब्रह्मात्मक प्रधान पुरुषादि प्रतिपादन मुखेन प्रधान
कारणत्व प्रतिपादनच्छायानुसारोष्यपि कानिचिद्वाक्यानि कासु-
चिच्छाखासु संतीत्याशंक्य ब्रह्मैककारणत्वस्थेम्ने तन्निराक्रियते ।
तृतीय पाद तक, मोक्षसिद्धि के उपाय रूप से जिज्ञास्य, जगत् की
सृष्टि आदि के कारण, प्रधान आदि अचेतन तथा बद्धमुक्त-अवस्था वाले
चेतन जीवात्मा से विलक्षण, समस्त हीनता से रहित, सर्वज्ञ, सर्वशक्ति,
सत्यसंकल्प, समस्त कल्याण गुणात्मक, सर्वान्तर्यामी, सर्वतंत्र स्वतंत्र
परम पुरुषार्थ स्वरूप पर ब्रह्म, का विवेचन किया गया हैं। अब अनीश्वर-
वादी कपिल के सांख्यशास्त्र के प्रतिपाद्य प्रधान पुरुष में जो, प्रधान तत्त्व
है उसका श्रुतियों में कुछ अंशों में, छायारूप से प्रतिपादन प्रतीत होता
है, अतः वही जगत का कारण है, ऐसी आशंका करते हुए, ब्रह्मकारणवाद
का दृढ़ता से संपादन करते हुए, उक्त आशंका का निराकरण करेंगे ।
कठवल्लीष्वाम्नायते- “इन्द्रियेभ्यः पराह्यर्था अर्थेभ्यश्च परंमनः,
मनसस्तु पराबुद्धिः बुद्धेरात्मामहान् परः, महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्
पुरुषः परः पुरुषान्न परं किंचित् सा काष्ठा सा परागतिः ।” इति,
[email protected]
( ५५१ )
तत्र संदेहः किं कापिल तंत्र सिद्धिमब्रह्मात्मकं प्रधानमिहाव्यक्त
शब्देनोच्यते, उत न इति । किं युक्तम् ? प्रधानमिति, कुतः ?
“महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः” इति तंत्रसिद्धतंत्र प्रक्रिया-
प्रत्यभिज्ञानेन तस्यैव प्रतीतेः “पुरुषाान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा
परागतिः” इति पंचविंशकपुरुषातिरिक्त तत्व निषेधाच्च । अतोऽ-
व्यक्तम् कारणमिति प्राप्तम् । तदिदमुक्तम्-आनुमानिकमप्येकेषामिति
चेत्-इति । एकेषां शाखिनां शाखास्वानुमानिकं प्रधानमपि कारण-
माम्नात इति चेत्-
कठवल्ली में प्रसंग आता है कि-“इन्द्रियों से शब्दादि विषय
बलवान हैं, विषयों से मन बलवान है, मन से बुद्धि बलवती है बुद्धि से
श्रेष्ठ महत् तत्त्व है, महत् तत्त्व से बलवती अव्यक्त माया है, उस अव्यक्त
से श्रेष्ठ पुरुष है, उस पुरुष से श्रेष्ठ कोई नहीं है वही सब की परम
अवधि और परमगति है !”
इसको पढ़कर संदेह होता है कि-कपिल के सांख्य शास्त्र से सम्मत
प्रधान को ही अव्यक्त नाम से बतलाया गया है अथवा नहीं, कह सकते
हैं कि, प्रधान का ही वर्णन है, क्योंकि-अव्यक्त से पुरुष की जो बात कही
गई है, वह सांख्यतंत्र की ही प्रणाली है । तथा ‘पुरुष से श्रेष्ठ कुछ भी
नहीं है, वही परमगति और परम अवधि है” इत्यादि में जिस पुरुष का
वर्णन किया गया है वह भी सांख्यतंत्र सिद्ध पंचविंशक पुरुष का ही
वर्णन प्रतीत होता है । इसलिए जगत का कारण वह अव्यक्त प्रधान ही
है ऐसा निश्चित होता है । इसी आशय से “आनुमानिक मप्ये केषाम्”
अर्थात् किसी एक शाखा में आनुमानिक प्रधान को कारण माना गया
है । इत्यादि-
सिद्धान्त-अत्रोत्तरं नेति । नाव्यक्तशब्देनाब्रह्मात्मकं प्रधान-
मिहाभिधीयते । कुतः ? शरीररूपक विन्यस्त गृहीतेः, शरीराख्य
रूपक विन्यस्तस्य अव्यक्त शब्देनं गृहीतेः । आत्मशरीरबुद्धिमन्
इन्द्रियविषयेषु रथिरथादिभावेन रूपितेषु रथरूपेण विन्यस्तस्य
[email protected]
( ५५२ )
शरीरस्यात्राव्यक्त शब्देन ग्रहणादित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-पूर्वत्र हि-
“आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च, बुद्धीं तु सारथिं विद्धि मनः
प्रग्रहमेव च, इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान्” इत्यादिना;
“सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमंपदम्” इत्यनेन संसाराध्वनः
पारं वैष्णवं पदं प्रेप्संतमुपासकं रथित्वेन तच्छरीरा दीनि च रथरथां-
गरूपयित्वा यद्येते रथादयो वशे तिष्ठंति, स एवाध्वनः पारं वैष्णवं
पदमाप्नोतीत्युक्तवा, तेषु रथादिरूपित शरीरादिषु यानि येभ्यो
वशीकार्यतायां प्रधानानि तान्युच्यन्ते “इन्द्रियेभ्यः पराः” इत्यादिना ।
तत्र हयत्वेन रूपितेभ्य इन्द्रियेभ्यो गोचरत्वेन रूपिता विषयाः वशी-
कार्यत्वे पराः वश्येन्द्रियस्यापि विषयसन्निधाविन्द्रियाणां दुर्निग्रह-
त्वात् । तेभ्योऽपि परं प्रग्रहरूपितं मनः, मनसि विषय प्रवणे विषया-
सन्निधानस्याप्यकिंचित्करत्वात् । तस्मादपि सारथित्वरूपिता बुद्धिः
परा, अध्यवसायाभावे मनसोऽप्यकिंचित्करत्वात् । तस्या अपि रथित्व
रूपित आत्मा कर्तृत्वेन प्राधान्यात्परः, सर्वस्यचास्यात्मेच्छायत-
त्वादात्मैव महानिति च विशेष्यते । तस्मादपि रथरूपितं शरीरं
परम्, तदायत्तत्वाज्जीवात्मनः सकल पुरुषार्थसाधन प्रवृत्तीनाम् ।
तस्मादपि परः सर्वान्तरात्मभूतोऽन्तर्याम्यध्वनः पारभूतः परं पुरुषः,
यथोक्तस्यात्मपर्यन्तस्य समस्तस्य तत्संकल्पायत्त प्रवृत्तित्वात् । स
खल्वन्तर्यामितयोपासनस्यापि निर्वर्त्तकः । “परात्तुतच्छ्रुतेः” इति
हि जीवात्मनः कर्तृत्वं परमपुरुषायत्तमिति वक्ष्यते । वशीकार्यो-
पासन निवृत्त्युपायकाष्ठाभूतः परमप्राप्यश्च स एव । तदिदमुच्यते
“पुरुषात्न परं किंचित् सा काष्ठा सा परा गतिः” इति ।
सिद्धान्त—उक्त शंका का उत्तर नकारात्मक है । उक्त प्रसंग में
अव्यक्त शब्द से प्रधान का उल्लेख नहीं है, क्योंकि—अव्यक्त के लिए
शरीर के रूपक का वर्णन मिलता है जिसमें, आत्मा, शरीर, बुद्धि, मन,
[email protected]
( ५५३ )
इन्द्रिय, इन्द्रिय के विषय, रथी और रथ आदि के रूप में कल्पना की
गई है रथ रूप से उल्लेख्य शरीर को ही अव्यक्त शब्द से प्रस्तुत किया
गया है । यह रूपक उक्त प्रकरण के पूर्व का ही है । रूपक इस प्रकार
है—"आत्मा को ही रथी, शरीर को रथ, बुद्धि को सारथी, और मन को
लगाम समझो, इन्द्रियों को घोड़ा, विषयों को उनकी विचरण भूमि"
इत्यादि से लेकर "वही संसार मार्ग से पार वैष्णव पद को प्राप्त करते
हैं" इस अंतिम वाक्य तक, संसार मार्ग से पार वैष्णव पद को प्राप्त
करने की इच्छावाले उपासक को रथी रूप से एवं उसके शरीर आदि
को रथ और रथांग अश्व आदि रूप से कल्पना करके; यह दिखलाया
गया है कि जो इन रथ आदि को वश में रखता है, वही संसार मार्ग से
पार जाकर वैष्णव पद प्राप्त करता है । रथादि रूप से कल्पित शरीर
आदि के मध्य में जिन्हें वशीभूत करने की बात कही गई है, उनमें भी
सर्व प्रधान, जिनको वशीभूत करना सर्वाधिक कष्ट साध्य है "इन्द्रियेभ्यः
परा" इत्यादि में उन्हीं वृत्तियों को "परा" शब्द से उल्लेख किया गया
है इस वशीकरण कार्य में, अश्वरूप से कल्पित इन्द्रियों की अपेक्षा, गोचर
रूप से कल्पित विषयों का समूह प्रधान है । क्योंकि—जिन लोगों ने एक
मात्र इन्द्रियों को संयमित कर भी लिया, विषयों से विरक्ति नहीं हुई
तो प्रायः उनकी इन्द्रियां असंयत हो जाती हैं । प्रग्रह ( लगाम ) रूप से
कल्पित मन, उन विषयों से भी प्रधान है, क्योंकि—मन के विरत होने
पर ही विषयों की न्यूनता होती है । सारथी रूप से कल्पित बुद्धि, मन
की अपेक्षा और भी प्रधान है, क्योंकि—बुद्धि के द्वारा अध्यवसाय न करने
पर मन भी कुछ नहीं कर सकता । रथी रूप से कल्पित आत्मा, सर्वकर्त्ता
होने के कारण, उस बुद्धि की अपेक्षा प्रधान है, क्योंकि उक्त सभी आत्मा-
धीन हैं, इसलिए आत्मा को ही "महान्" ऐसा विशेष नाम वाला कहा
गया है । रथ रूप से कल्पित शरीर, उस आत्मा की अपेक्षा प्रधान है,
क्योंकि— शरीर ही, जीवात्मा के हर प्रकार के पुरुषार्थ साधन में, प्रवृत्ति
प्रयोजक है । संसार मार्ग से पार सबके अन्तर्यामी, परम पुरुष परमात्मा
उसकी अपेक्षा प्रधान हैं, क्योंकि पूर्वोक्त आत्मा पर्यन्त सभी पदार्थ समस्त
प्रवृत्तियां, उन्हीं की इच्छाशक्ति के अधीन हैं, वे ही अंतर्यामी रूप से
उपासना का भी निर्वाह करते हैं। "परात्त तच्छुतेः" इस सूत्र में
जीवात्मा का कर्तृत्व, परं पुरुष के अधीन है, ऐसा बतलाते हैं। वे