सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
स्पन्दनिर्णय एवं स्पन्दकारिका (आचार्य क्षेमराज - काश्मीर शैव स्पन्द-शास्त्र सान्वय सटीक)

स्पन्दनिर्णय एवं स्पन्दकारिका (आचार्य क्षेमराज - काश्मीर शैव स्पन्द-शास्त्र सान्वय सटीक)

Spanda Nirnaya of Acharya Kshemaraja with Hindi Commentary

आचार्य वसुगुप्त / क्षेमराज द्वारा

DevanagariHindipublished519 पृष्ठ

पृष्ठ 55, कुल 519 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 55

५४ स्पन्दकारिका
[चित्र: परा, पश्यन्ती, मध्यमा, वैखरी वृत्त-चित्र]
१. अनाहत वाक् परावाक् ।
(परा) ↓ (चिन्मय वाक्) ।
२. अनाहत वाक् पश्यन्तीवाक् ।
(पश्यन्ती) ↓ (चिन्मय वाक्) ।
३. अनाहत वाक् मध्यमावाक् ।
(मध्यमा) ↓ (चिन्मयवाक्) ।
४. आहत वाक् वैखरीवाक् ।
(वैखरी) (जड़ वाक्) ।
(१) विवक्षात्मक अनुसंधान = सूक्ष्म बैखरी
(२) स्फुटवर्णों की उत्पादिका = स्थूल बैखरी
(३) अनुपाधिमान चिदात्मक = पररूप बैखरी
[सोपान-चित्र:] परावाक् / पश्यन्तीवाक् / मध्यमावाक् / वैखरीवाक्
बैखरी: स्थूल, सूक्ष्म, पर
—तन्त्रालोक (तृ०आ०२४६)
पञ्चशक्तियाँ एवं वाक्चतुष्टय 'योगिनीहृदय' (चक्रसंकेत)—
१. आत्मनःस्फुरणं पश्येद्यदा सा परमा कला ।
अम्बिका रूपमापन्ना परावाक समुदीरिता ॥ (१।३६ यो०हृ०) ।
२. बीजभावस्थितं विश्वं स्फुटीकर्तुं यदोन्मुखी ।
वामाविश्वस्य वमनादंकुशाकारतां गता ॥ (यो०हृ० १।३७)
३. इच्छाशक्तिस्तदा सेयं पश्यन्ती वपुषा स्थिता ।
ज्ञानशक्तिस्तथा ज्येष्ठा मध्यमा वागुदीरिता ॥ (१।३८)
४. ऋजुरेखामयी विश्वस्थितौ प्रथितविग्रहा ।
तत्संहतिदशायां तु बैन्दवं रूपमास्थिता ॥ (१।३९)
प्रत्यावृत्तिक्रमेणैवं शृंगाटवपुरुज्ज्वला ।
क्रियाशक्तिस्तु रौद्रीयं बैखरी विश्वविग्रहा ॥ (योगिनीहृदय १।४०)
१. इच्छाशक्तिर्वामाशक्ति-सामरस्यमापन्ना पश्यन्तीरूपेण स्थिता ।
२. ऋजुरेखामयी अत्र शृंगाटाग्ररेखाकारा मध्यमा वागुदीरिता मध्यमामातृका-
त्वमापन्ना ॥
३. बैखरीविश्वविग्रहा वाग्रूपप्रपञ्चमयबैखरीरूपा जाता ।