स्पन्दनिर्णय एवं स्पन्दकारिका (आचार्य क्षेमराज - काश्मीर शैव स्पन्द-शास्त्र सान्वय सटीक)

तृतीयः निष्यन्दः ३८७
(२) प्रकाशश्च अनन्योन्मुखविमर्शः अहमिति । (प्रत्यभिज्ञाविमर्शिनी) ।१
(३) स्वातन्त्र्य आनन्दशक्तिः (तन्त्रसार) ।२
(४) तच्चमत्कार इच्छाशक्तिः (तन्त्रसार) ।३
(५) ज्ञानशक्तिः 'आमर्शात्मकता ज्ञान शक्ति' (तन्त्रसार)४ 'आमर्शश्च ईषत्तया
वेद्योन्मुखता' ।
(६) सर्वाकारयोगित्वं क्रियाशक्तिः (तन्त्रसार) ।५
'तस्य प्रकाशरूपता चिच्छक्तिः' स्वातन्त्र्यम् आनन्दशक्ति तच्चमत्कारः इच्छाशक्तिः
आमर्शात्मकता ज्ञानशक्तिः सर्वाकारयोगित्वं क्रियाशक्तिः । इत्थं सर्वशक्तियोगेऽपि
आभिर्मुख्याभिः शक्तिभिरूपचर्यते स च भगवान् ।।६
क्रियाशक्ति और बन्धन—
'क्रिया शक्ति' के भेद—
┌───────────────┴───────────────┐
पशुवर्तिनी क्रियाशक्ति शिववर्तिनी क्रियाशक्ति
(बन्धयित्री) (सिद्धयुपपादिका)
कार्ममल—कार्ममल एवं क्रियाशक्ति—'सेयं क्रियात्मिका शक्तिः शिवस्य पशु
वर्तिनी । बन्धयित्री स्वमार्गस्था ज्ञाता सिद्धयुपपादिका' 'कार्ममल'—'भेददशा में जब क्रिया-
शक्ति की सर्वकर्तृता शक्ति अल्पकर्तृत्व प्राप्त करती है तथा कर्मेन्द्रिय रूप संकोच ग्रहण
करके अत्यन्त परिमित हो जाती है तब उसे ही शुभाशुभ कर्ममय 'कार्ममल' कहा जाता है ।
'क्रियाशक्तिः क्रमेण सर्वकर्तृत्वस्य किंचित्कर्तृत्वाप्तेः कर्मेन्द्रियरूपसंकोचग्रहण-
पूर्वम् अत्यन्तं परिमिततां प्राप्ता शुभाशुभानुष्ठानमयं कार्म मलम् ।।'—(क्षेमराज : 'प्रत्य-
भिज्ञाहृदयम्') ।।
भेद दशा में 'क्रियाशक्ति' की अपनी सर्वकर्तृत्व शक्ति अल्पकर्तृत्व में रूपान्तरित
हो जाती है—'क्रिया शक्तिः क्रमेण भेदे सर्वकर्तृत्वस्य किंचित्कर्तृत्वाप्तेः ।।' (प्रत्य०हृ०)
यही 'कला' कहलाती है । यह अल्पकर्तृत्व में रूपान्तरित हो जाती है—
'सम्पूर्णकर्तृत्ताद्या बह्वयः सन्त्यस्य शक्तयस्तस्य ।
संकोचात्संकुचिताः कलादिरूपेण रूढयन्त्येनम् ।।'७
आकारादिक्षपर्यन्ताः कलास्ताः शब्दकारणम् ।
मातरः शक्तयो देव्यो रश्मयश्च कलाः स्मृताः ।।८
कला
┌───────┬───────┬───────┐
विद्या राग नियति काल
१. प्रत्यभिज्ञाविमर्शिनी । २-५. तन्त्रसार ।
६. वामदेव भट्टाचार्य—'जन्ममरणविचार' । ७. षट्त्रिंशत्तत्त्वसन्दोह ।
८. शिवसूत्रवार्तिक ।