स्पन्दनिर्णय एवं स्पन्दकारिका (आचार्य क्षेमराज - काश्मीर शैव स्पन्द-शास्त्र सान्वय सटीक)
Spanda Nirnaya of Acharya Kshemaraja with Hindi Commentary
आचार्य वसुगुप्त / क्षेमराज द्वारा
पृष्ठ 116, कुल 519 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमः निष्यन्दः १५
का० १३) । 'स्वभाव' विलुप्त नहीं होता क्योंकि 'स्वभावो में विलुप्त' इति अबुधो
जानाति ।। (कल्लटः १५) ।
आत्मा—'अन्तश्चक्रारूढस्वभाव एवं सर्वज्ञत्वादिगुणाश्रय है । (भट्टकल्लटः
स्पन्द सर्वस्व) ।।
स्वस्वभाव सर्वगत एवं चिद्रूप है—'तस्य चिद्रूपस्य सर्वगतस्य स्वस्वभावस्य
उपलब्धिः (स्पं० स०—कल्लट) ।।
'स्पन्दतत्त्व' स्वस्वरूप ही है—स्पन्दतत्त्वस्य स्वरूपाभिव्यक्त्यर्थ' ('स्पन्दतत्त्व
विविक्तये' की व्याख्या-कल्लट) कारिका २५ में कल्लट कहते हैं—प्रत्यस्तमिते शशि-
भास्करे यस्य स्वस्वभावाभिव्यक्ति न सम्यक् वृत्ता ।। (का० २५) (कल्लट) 'स्व-
स्वभावव्योम्नि निवृत्ताधिकाराः प्रलीयन्ते' (का० २७) (कल्लट) ।
'तेन तथाविधेन सर्वात्मकेन स्वभावेन' (स्पन्दसर्वस्वः का २९) ।
'एवं स्वभावं यस्य चित्तं यथा—मन्मयमेव जगत् सर्वम् (स्पन्दसर्वस्व का० ३०)
'तादात्म्यं' तत्स्वभावत्वप्राप्तिः मन्त्रदेवतया सह साधकस्य (स्पं० वृत्तिः कल्लटः का०
३१) 'यथास्यानभिव्यक्तस्वरूपस्य योगिनो (स्पन्द० वृत्तिः कल्लटः का० ३३) 'स्वरूप-
स्थित्यभावे स्वतन्त्रा स्यात् स्वप्ने आलबिड़ाल दर्शनरूपा सृष्टिः' (वृत्ति-कल्लटः का०
३५) 'स्वबलं स्वस्वरूपमाश्रित्यस्याचिरेणैव कालेन प्रतिभाति (स्पन्दवृत्ति—कल्लटः का०
३७) 'उद्योगबलेन तथानेन स्वभावानुशीलनेन' (वृत्तिः कल्लटः का० ३८) 'अनेन
आत्मस्वभावेन अधिष्ठिते' (वृत्तिः कल्लटः का० ३९) 'यस्मात् स्वभावात् झगित्यन्या
चिन्तोत्पद्यते, (वृत्तिः कल्लटः का ४१) ककाराद्यक्षरैर्विलुप्तविभवस्वभावात् प्रच्यवितः
पशुरुच्यते' (का० ४५: वृत्तिः कल्लट) 'परामृतरसात् स्वरूपात् अपायः प्रच्युतिः (वृत्तिः
कल्लट का० ४६)—
स्वरूपावरणे चास्य शक्तय सततोत्थिताः ।
यतः शब्दानुवेधेन न विना प्रत्ययोद्भवः ।। (का० ४७)
'स्वरूपस्य स्वभावस्याच्छादने चास्य पुरुषस्य' (वृत्तिकल्लट का० ४७) 'निरावरण-
स्वस्वरूप संवित्तिः' (वृत्ति का० ३२)—भट्टकल्लट के स्पन्दसर्वस्व ('वृत्ति') से दिये
गए उदाहरणों से स्पष्ट है कि भट्टकल्लट ने 'स्वरूपस्पन्द' में प्रयुक्त 'स्वरूप' शब्द को
स्वभाव, स्वस्वभाव, संवित्, शिव एवं आत्मा के अर्थ में ही प्रयुक्त किया है। चूँकि प्रथम
निष्यन्द इसी स्वस्वरूपभूत आत्मचैतन्य का प्रतिपादक है अतः इसका नामकरण भी
'स्वरूपस्पन्द' किया गया ।।
(उन्मेष-निमेष एवं निष्पंद शब्दों का प्रयोग—का० क्र० १, उन्मेष (का० ४०)
(उन्मेषेण आत्मस्वभावेन'—वृत्ति का० ४०); का० ४२ (उन्मेषात् अनुशीलयमानात्ः
वृत्तिः का० ४२) 'निष्यन्दाः प्रवाहाः' (का० १९) ।।
प्रथम निष्यन्द स्वरूपस्पन्द का निष्यन्द (प्रवाह) है ।
स्वरूपस्पन्द—स्पन्द के दो रूप है—१. सामान्य २. विशेष ।