सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

३५० गोलाध्याये
षच्छतं व्यासार्धं तदा सप्ताङ्गनन्दाश्चि(द्वि)मितभूपरिधौ किमित्यनुपाते भूपरिधिवृत्त-
त्रिज्याघातारूपभाज्यं १७००६५४६ चक्रकलामितहरो २१६०० चत्वारिं-
शदधिकचतुर्दशशतेना १४४०पवर्तितौ भाज्यस्थाने योजनगति ११८५ । ४१ । ४५ ।
हरस्थाने पञ्चदशेति गतियोजनपञ्चदशांशस्य भूव्यासार्धत्वसिद्धावर्थात्कलात्मकगतिपञ्च-
दशांशस्य परमलम्बनकलात्वं परमलम्बनस्य भूव्यासार्धमितत्वात् । अतः प्रकृते सूर्याच्च-
न्द्रस्य लम्बितत्वेन तदानयनार्थं गत्यन्तरपञ्चदशांशग्रहणमुचितमिति । एतन्मध्यममानेन
लाघवात्स्वरूपावगमार्थमुक्तं स्पष्टगत्यन्तरस्यान्य एवांश इति सूर्यग्रहणाधिकारे विस्तरेण
प्रतिपादनादित्यलम् ॥२६॥
अथैतत्कलात्मकं लम्बनं तिथिघटीषु विजातीयत्वात्संस्कारानर्हमत्तस्तद्घटिकात्मकं
साधयंस्तत्संस्कृतिस्तिथाविति प्रश्नस्योत्तरं श्लोकाभ्यामाह-स्युर्लम्बनेति । स्फुटलम्बनस्य
गत्यन्तरोत्पन्नत्वेन गतिकलाभिः षष्टिघटिकास्तदा लम्बनकलाभिः का इत्यनुपाते प्रमाण-
फलयोः फलापवर्तनेन प्रमाणस्थाने गत्यन्तरभागास्तथा च स्फुटलम्बनकलाः सूर्यचन्द्र-
गत्यन्तरभागैर्भक्ताः फलं लम्बननाड्यः । अनेन गोलस्थितिसिद्धस्फुटलम्बनानयनेन
दृङ्नतिमूलकलम्बनानयनसूर्यग्रहणाधिकारोक्तमुपपद्यते । तथा हि-गत्यन्तरभागानां मध्य-
मत्वेनाङ्गीकारातपरलम्बनकलानां घटिकाश्चत्वार(तस्र)स्ताभिर्दृङ्लम्बननतयोर्ज्ञानार्थं रवि-
दृग्ज्या दृक्क्षेपो (पौ) गुणितौ त्रिज्याभक्तौ फलयोर्वर्गान्तरमूलं दृङ्नतित्वेन प्रकल्प्यावशिष्टं
गुणहारक्रियाकरणेन स्फुटं लम्बनमथवा गुणहरयोर्गुणापवर्तनेन सिद्धत्रिज्याचतुर्थांशमितहरेण
दृग्ज्यादृक्क्षेपयोर्भक्तयोर्वर्गान्तरमूलं स्फुटलम्बनं घटिकात्मकमित्यादीति प्रश्नोत्तरभूतां लम्ब-
नसंस्कारोपपत्तिमाह-प्रागित्यादि । यतः कारणात् । शीघ्रं शीघ्रगतिग्रहे चन्द्रे । अग्रे ।
मन्दगतिग्रहात्सूर्यादग्रिमभागगतेर्युतिरेकसूत्रस्थत्वरूपा । याता पूर्वं जातेत्यर्थः । पश्चाद्भा-
गस्थे तु गम्या । अग्रिमकाले युतिर्भविष्यति । तत्तस्माद्धेतोः क्रमेण प्राक् । त्रिभोनलग्न-
स्थानात्पूर्वकपाले । त्रिभोनलग्नाधिकरवावित्यर्थः । तिथौ दर्शान्तघटिकासु लम्बनं घटी-
कात्मकस्फुटलम्बनं दर्शान्तयुतिकालान्तररूपम् । ऋणं हीनं क्रियते । पश्चात् । त्रिभोनलग्न-
स्थानात्पश्चिमकपाले । त्रिभोनलग्नादल्परवावित्यर्थः । धनं युतं क्रियते । भूपृष्ठगतसूत्रस्थ-
त्वरूपयुतिकालज्ञानार्थम् । ननु पूर्वापरकपालयोश्चन्द्रस्य सूर्यादग्रिमं पश्चाद्भागस्थत्वं कुत
इत्यत आह-प्रागिति । प्राक् । त्रिभोनलग्नाधिकरवौ । सूर्यात्सकाशाच्चन्द्रश्चिह्नत्मकः ।
दर्शान्तकाले