सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)
Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary
भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा
पृष्ठ 420, कुल 723 में से
संदर्भ में पढ़ें३१८ गोलाध्याये
कोणशङ्कुः । अत्र भास्करपदं दर्शनयोग्यच्छायाोपजीव्यशङ्कुज्ञानार्थम् वस्तुतः । समवृत्ते ।
उन्नतानां ज्या समशङ्कुः कोणवृत्ते कोणशङ्कुरिति स्वरूपकथनम् । एवं दक्षिणोत्तरवृत्त
इति । पूर्वोक्तरीत्या यः शङ्कुः स मध्यशङ्कुदिनार्धशङ्कुरित्यर्थः ॥३७॥
अथ प्रसङ्गाद्ग्रहच्छायाधिकरोक्तस्वभुक्तिथ्यंशविवर्जितोना महानित्यादिविशेषस्यो-
पपत्तिमुपजातिकायाऽऽह—कुपृष्ठगानामिति । यतः कुपृष्ठस्थितानां मनुष्याणां दृग्वृत्तस्यार्धं
कुदलेन भूव्यासाधैन पूर्वापरयोः प्रत्येकं हीनं दृश्यमस्ति । भूगर्भक्षितिजोपरि दृग्वृत्तार्थस्य-
तत्स्व(त्स्थ)दृश्यत्वात् । ततो भूव्यासाध्रान्तरेण भूपृष्ठस्थानामुच्छ्रितत्वात्क्षितिज-
स्यापि तदन्तरेणैवोच्छ्रितत्वात् । क्षितिजादधःस्थस्यादृश्यत्वादतः कारणात् । ग्रहस्य भूगर्भ-
संबन्धावगतशङ्कोर्मध्ये । कुच्छन्नलिप्ताः । भूव्यासाधैन च्छन्ना अदृश्याः कलाः स्वभुक्ति-
तिथ्यंशमिताः शङ्कुसंबन्धिग्रहमध्यमगतेः पञ्चदशांशप्रमाणा गतियोजनपञ्चदशांशस्य
भूव्यासाधंतुल्यत्वात् । विशोध्या हीनाः कृतास्तेन भूपृष्ठे शङ्कुर्भवति । ननु भूपृष्ठसंबन्धेना-
क्षांशचरादीनामपि भिन्नत्वात्साधनावश्यकत्वेपि तन्न साधितं गणितसाधनस्य भूगर्भत
एव कक्षामध्यकेन्द्रत्वेनोत्पत्तेस्तथा शङ्कुरपि भूगर्भीय एव न भूपृष्ठसंबन्धेन साध्य इत्यत
आह—प्रभार्थमिति । छायासाधननिमित्तमित्यर्थः । तथा च भूगर्भसंबन्धावगतशङ्कोः
साधितच्छाया भूगर्भे भवत्यूतोऽस्मदादीनां तदप्रतीतेर्भूपृष्ठसंबन्धावगतशङ्कोः साधितच्छा-
याया अस्मदादिप्रतीतियोग्यत्वान्नलिकान्धोपजीव्यत्वाच्चोक्तं सम्यगिति भावः ॥३८॥
केदारदत्तः—शङ्कु की स्थिति और स्थान—
दृङ् मण्डल में क्षितिज से ग्रह बिम्ब तक उन्नतांश और खमध्य से ग्रह तक नतांश
होते हैं । उन्नतांश ज्या का नाम शङ्कु और नतांश ज्या क । नाम दृग्ज्या होता है ।
पूर्वापराह्रोरात्र वृत्त सम्पात से क्षितिज धरातल गत रेखा पर लम्ब का नाम समशङ्कु
होता है ।
कोणाहोरात्रवृत्तसम्पातगत ग्रह बिम्ब से क्षितिज धरातलगत शंकु का नाम कोण
शङ्कु, एवं याम्योत्तराहोरात्रवृत्तसम्पात से क्षितिज धरातलगत सूत्र का नाम याम्योत्तरा-
होरात्र वृत्त सम्पात से क्षितिजधरातल गत बिम्ब का नाम मध्याह्न शङ्कु होता है ।
उपपत्ति—समग्र खगोल गणित भूकेन्द्राभिप्रायिक कक्षा वृत्त में होता है । परन्तु
आकाश दर्शक दृष्टा कीतो भूगर्भक्षितिज में दृष्टि न होकर अपने पृष्ठ स्थान पर शङ्कु
द्वारा दृष्ट छाया होने से शङ्कु में गर्भ और पृष्ठ के अन्तर रूप भूव्यासाधं रूपमान में अन्तर
पड़ता हैं । इस लिये गर्भीय नतांशों में भूव्या' सार्ध रूप अन्तर को कम करते हुये भूपृष्ठीय
स्पष्ट शङ्कु से छाया साधन समीचीन होता है । इसलिये गर्भीय शङ्कु में कुछन्न कला
कम करने से शेष तुल्य पृष्ठ शङ्कु से गणित क्रिया करनी चाहिए ।
उपपत्तिः—
चूँकि—
योजन गति तिथ्यंश
───────── = भूव्यासाधं
१५